Căn bản về hoa thược dược

                                                                 Hai Quang sưu tầm

 

            Lịch sử hoa thược dược

            Bạn có biết hoa thược dược là quốc hoa của Mexico không? Điều này không đáng ngạc nhiên, v́ các núi non xứ Mexico và xứ Guatemala được xem là nguồn gốc, nơi sinh trưởng của tổ tiên loài hoa thược dược ngày nay. Có kẻ chinh phục Tây Ba Nha, vào thế kỷ 16, tuy bận rộn xâm chiếm quốc gia da đỏ Aztec rộng lớn, cũng làm vài cuộc thám hiểm thích thú, trong số này phải kể đến việc thu nhập các thực vật, cỏ cây hoa lá Tân Thế Giới. Các nhà thực vật học, theo gót các chiến binh, đă khám phá ra một loài cây thân gỗ thược dược – tree dahlia, tên khoa học là Dahlia imperialis, Hoa loài này tâm nở rộng, chỉ có một hoa trên mỗi thân cây, ḷng tḥng cong xuống, thân rỗng. Các cây loài này có khi cao đến gần 7m, thường được dân bản xứ dùng làm đ̣n tre gánh nước, cũng như là một nguồn tải nước cho kẻ săn bắn đi xa. Thực tế, tên dân Aztec, gọi cây gỗ thược dược là acocotli, có nghĩa là tre nước – Water cane. Cần khoảng 200 năm sau, hột,rễ,củ, cây dahlia mới được gửi đi khắp miền Tây châu Âu. Các nhà lai tạo thược dược đầu tiên, không chú trọng đến hoa mà chú trọng đến nguồn gốc làm thực phẩm của cây thân gỗ dahlia. Tuy nhiên các công tŕnh tuyển chọn này không đưa đến một kết quả nào cả. Đầu thế kỷ 18, hoa thược dược cành kép – double mới xuất hiện. Từ 1810 đến 1840, hoa thược dược rất phổ biến v́ các nhà vườn tiếp tục tuyển chọn hoa thược dược dáng h́nh cầu, pha trộn nhiều màu sắc. Tuy nhiên sau đó, cũng như đối với nhiều công tŕnh tuyển chọn khác, họ có cảm tưởng là đă phối hợp màu sắc đến mức tối đa rồi, cho nên thú trồng hoa thược dược trưng diện tàn phai. Năm 1872,  một hộp rễ thược dược được chuyển từ Mexico đến Ḥa lan. Hành tŕnh quá lâu cho nên hư hại tất cả, ngoại trừ một củ dùng lai giống được mà thôi. Tuy nhiên, củ đơn côi lạ lùng này lại làm trố mắt mọi người, v́ sản xuất một hoa cánh đỏ thắm, uốn cong về phía sau và nhọn đầu. Ngay sau đó, thược dược chiếm lại ḷng say mê của các nhà tuyển chọn thực vật. Họ đă thành công phối hợp giống mới này, có tên là Dahlia juarezii, với cha nẹ các giống đă du nhập từ trước. Con cháu lai tuyển là nguồn gốc cha mẹ các giống thược dược lai – hybrids ngày nay. Hiện nay trên thế giới có nhiều tổ chức có mục đích chánh là mưu cầu tiến bộ cho nghành trồng tỉa thược dược. Như Hội Thược Dược Hoa Kỳ - American Dahlia Society (ADS), những hội tương tự ở Anh Quốc, Tân Tây Lan, Australia, cũng như ở nhiều nước Châu Âu khác và vài nước Châu Á. Trong các thập niên 1950, 1960, 1970, mỗi năm chợ hoa Tết đường Nguyễn Huệ đều trưng bày bán các chậu thược dược hoa đỏ thắm hay đỏ nhung to lớn, đẹp đẻ, ai cũng tranh giành mua. Các giống lai nhiều màu, các giống thược dược hoa vàng, hoa trắng, chào mào – pompon, du nhập từ châu Âu hay từ Nhật th́ không mấy được dân ta ưa chuộng. Hoa Cảnh cũng tương đối ít thấy đề cập đến các giống lai thược dược mới mẻ, là các giống duy nhất được trồng bán ở các nước tân tiến ngày nay.

 

            Bảng xếp loại hoa thược dược

            Sau đây là bảng xếp loại hoa thược dược, theo ADS năm 2002, căn cứ trên cỡ, dạng, màu sắc.

            - Cỡ hoa

            AAA là cỡ khổng lồ, đường kính trên 25cm

            A là cỡ lớn đường kính trên 20cm – 25cm.

            B là cỡ trung b́nh, đường kính trên 15cm – 18cm

            BB là cỡ nhỏ trên 10 – 15cm

            M là tiểu muội, mini hay bé nhỏ, đường kính đến 10cm là cùng

            BA là h́nh banh, đường kính trên 9cm

            MB là h́nh banh mini, tiểu muội trên 5 – 9cm

            P là chào mào, to nhất đến 5cm

            MS là đơn côi xinh xinh ( mignon single) đường kính đến 5cm là cùng

 

            - Dạng hoa

            ( cánh hoa nở đầy đủ qui định cỡ hoa, như là dạng hoa)

            ADS phân biệt đến 18 dạng hoa:

*      Trưng diện chính thức. Cánh hoa phẳng ĺ, đôi phần b́a cánh cong, quăn ngược lại, hay quăn lên. Cánh hoa xếp đều đặn, có khuynh hướng quay về phía thân

*      Trưng diện không chính thức. Cánh hoa cong queo, hay uốn cong, hay gợn sóng cho cảm tưởng là cánh không phẳng ĺ. Có khi hơi quăn ngược lại, cho cảm giác là xếp hàng không đều đặn.

*      Nửa phần xương rồng. Cánh hoa có đáy rộng, thẳng hay cong, hay quăn lại đến phân nửa bề dài.

*      Xương rồng cong queo. Cũng có cánh cong lại hơn nữa bề dài cánh, nhưng đầu cánh nhọn lại cong nhiều hơn về phía tâm hoa.

*      Xưong rồng thẳng. Cánh hoa quăn lại nửa phần hay trên nửa phần gbề dài. Chúng có thể nhọn, thẳng hay cong, chĩa đi mọi phía từ tâm hoa.

*      Hoa khía. Khía nhiều ít theo tỷ lệ bề dài cánh hoa. Cong quẹo nơi cánh, quăn ngược hay quăn lên, làm cho có cảm tưởng tua viền.

*      Banh. Hoa kép hoàn toàn, h́nh cầu hay hơi dẹp mặt. Cánh hoa tṛn, tù hay răng cưa, cong lên gần như hết cả bề dài, xếp dặt theo h́nh xoắn ốc.

*      Banh mini, tương tự như banh nhưng cỡ nhỏ hơn

*      Chào mào, cánh kép như hoa h́nh banh, nhưng tṛn trịa hơn và cỡ nhỏ hơn. Cánh cong lên hết cả bề dài hay ít nhất trên phân nửa bề dài.

*      Ngôi sao, cũng hoa cánh kép hoàn toàn, găy gục dần dần từ khi cánh c̣n nhỏ cho đến khi các cánh bên ngoài lớn đủ. Các cánh hẹp và cong lên về phía thân. Bề sâu hoa thược dược dáng ngôi sao chỉ phân nửa hay 2/3 đường kính hoa nở hoàn toàn, cáng sâu càng hay.

*      Hoa súng. Hoa hoàn toàn cánh kép và đối xứng. Nh́n ngang có thể dẹp hay h́nh dĩa. Mặt cánh nở rộng, nên có chiều thanh lịch. Tâm( giữa hoa) khép kín h́nh ṿm, vỡ dần thành 4 hay 7 hàng cánh ngoài phát triển đầy đủ, cánh rộng và hơi cụp lại như h́nh chén.

*      Mẫu đơn. Tâm nở rộng, có hai hàng cánh hay nhiều hơn nữa bao quanh một tâm đầy tiểu hoa( hoa con, ống nhỏ làm thành tâm hoa). Mỗi tiểu hoa có ṿi nhụy và tua nhụy đực, nhưng thường các bộ phận khác không rơ rệt. Cánh hoa gần các đỉa hoa có thể nhỏ hơn, cong queo hay cong lên.

*      Hoa xuân, có một hay hai hàng cánh hoa bao quanh một tâm có các đĩa ống tiểu hoa. Các đĩa tiều hoa này phải phát triển đầy đủ tương tự một ṿm.

*      Cổ áo. Mặt hoa nở rộng, có một hàng xếp đặt đều đặn cánh hoa bao quanh đĩa hoa. Các bộ phận  tựa cánh hoa bao quanh đĩa, chỉ dài ít hơn phân nửa bề dài cánh hoa.

*      Đơn hiếc. Cũng có tâm nở rộng, với một hàng tiểu hoa xếp đều đặn phẳng ĺ bao quanh đĩa hoa.

*      Đơn chiếc xinh xinh,giống như dáng đơn chiếc nhưng nhỏ hơn

*      Hoa lan. Cũng là hoa thược dược tâm nở rộng với một hàng cánh xếp đều đặn phẳng lỳ bao quanh các đỉa hoa. Cánh quăn lên 2/3 bề dài hay hơn nữa.

*      Nở rộng kiểu mới. Đặc điểm khác hẳn các bảng xếp loại khác. Hoa này cũng có đĩa tâm.

*      Hoa kép hoàn toàn kiểu mới. Đặc điểm cũng khác hẳn các phân loại khác. Các giống thược dược này cũng có tâm kép hoàn toàn.

 

      - Màu sắc

      ADS chấp nhận 15 màu sắc khác biệt hay màu sắc pha trộn trên hoa thược dược. Đó là: Trắng, vàng, cam, hồng, hồng đậm, tím hoa cà, oải hương, tím, pha loảng, trộn lẫn màu sắc lợt và thoáng chút hồng, vàng, tím lợt… dồng thau, đỏ lửa. Trộn màu đậm, loang lỗ, khi có hai hay nhiều màu hiện ra trên hoa, từng chấm, ḷe, sọc hay hai đường chỉ nhỏ. Hai màu khi hoa có hai màu phân biệt rơ rệt.

 

      Vài điểm trồng thược dược

      Chôn củ

      Đa số thược dược trồng bằng củ. Thông thường cây thược dược cần nắng chan ḥa. Nhưng nơi nào quá nóng nực, phải che bớt nắng chiều. Lỗ trồng cần bón nhiều phân mục, phân hữu cơ. Đất sét nặng th́ phải trộn thêm cát. Lỗ trồng sâu chừng 30cm. Đa số giống cách quăng 90 – 100cm : các giống cao cách nhau 120 – 150cm, các giống lùn cách nhau 30 – 60cm. Bón ¼ chén phân hóa học, nếu cần, vào đáy lỗ, rồi trộn thêm 10cm phần đất. Cắm cọc dài 150m vào lỗ. Đặt củ nằm ngang trong lỗ, mắt ngó về hướng cọc cách cọc 5cm. Phủ 7- 8cm đất trên củ. Tưới thường xuyên, nếu không mưa. Khi củ đâm chồi, lấp lỗ dần dần. Loài thược dược cao th́ phải trồng bằng hột rồi cấy cây con vào lỗ. Thược dược lùn cũng trồng hột, rồi cấy cây con.

 

      Cắt bớt chồi và bấm ngọn

      Đối với những giống thược dược cao, th́ cắt bớt chồi, chỉ để lại một hay hai chồi mọc mạnh. Có thể sử dụng các chồi cắt bỏ làm hom đem giâm. Khi chồi có độ 3 cặp lá, th́ bấm ngọn ngay trên cặp lá cao nhất. Sẽ có hai chồi đâm ra từ mỗi cặp lá. Đối với thược dược bông to, bấm tất cả các mầm hoa, ngoại trừ mầm cuối. Nên rải phân chứa nhiều Phosphat hay bồ tạt khi mầm hoa đầu tiên xuất hiện. Tránh dùng phân đạm nồng lượng cao, nếu không thân sẽ yếu, mềm, củ sau đó hay thối khi tồn trữ. Bổi gốc chứ đừng cuốc bỏ, v́ sẽ làm hư rễ.

 

      Cắt cành thược dược

      Cắt cành cắm hoa vào sáng sớm hay buổi chiều tối. Ngâm cành cắt ngay vào 5 -7cm nước ấm. Để nước lạnh dần qua đêm.

 

      Đào củ, tồn trữ củ

      Khi ngọn thân trở màu vàng nâu, th́ cắt đi, cách gốc chừng 10cm trên mặt đất. Đào cụm củ cách gốc chừng 30cm, coi chừng đứt củ, rũ hết đất c̣n dính nhiều và phơi củ 2 – 3 giờ nắng. Sau đó áp dụng một trong hai phương pháp sau đây:

      - Chia cụm ngay. Các củ mới đào thường dễ cắt, và cũng dễ phân biệt mắt(mầm) lúc này. Nên rắc lưu huỳnh – Sulfur cho củ khỏi thối, chôn củ trong cát, mạt cưa hay vermiculite và tồn trữ nơi mát mẻ, khô ráo suốt mùa đông lạnh lẽo.

 

      Không chia cụm. Phủ cụm đầy cát khô, mạc cưa, perlite hay vermiculite. Tồn trữ nơi khô ráo, mát lạnh nếu có mùa đông lạnh gắt. 2 – 4 tuần lễ trước khi hết lạnh, và trước khi đem trồng, cắt củ từ cụm bằng dao sắt. Chừa lại chừng 2 - 3cm thân ở một củ. Củ cần có mắt hay có mầm mới đâm chồi sau đó được. Đặt củ trong đất cát ẩm hầu khuyến khích củ nảy chồi.

 

                                                                              Bài: GS Tôn Thất Tŕnh