NGHỀ TRUYỀN THỐNG CỦA CÁI MƠN:

LÀM ĐÈN NGÔI SAO VÀ LÀM TẮC

                               Hồi kư của Ông Đào Thật

                                                      CÁI MƠN

         Thỉnh thoảng tôi cũng ghé quán cà phê  vào buổi sáng, sau lễ, để nghe xem thanh niên trong giáo xứ bàn nhau chuyện sinh  hoạt kinh tế , tôn giáo thế nào. Nếu cần làm thiên phóng sự về t́nh h́nh tôn giáo, kinh tế ở giáo xứ nầy, bạn chỉ cần ngồi quán cà phê bên kia đường, phía hông nhà thờ là có thể viết đầy đủ.  Cần h́nh ảnh hoặc chi tiết nào bạn hảy theo các thanh niên vừa phát biểu đến tận nhà. Tôi nghỉ họ sẻ đón tiếp nồng hậu và sẳn sàng để nữa ngày giải thích và hướng dẩn bạn đi thực tế. Người Cái Mơn chân thành và hiếu khách là vậy.

     Hôm nay gần đến mùa Giáng Sinh, tôi ngồi riêng một bàn đễ không quấy rầy các nhóm ngồi tách biệt, từng bàn khác nhau. Gần bên tôi là một nhóm đến ba bàn, ăn mặc lịch sự, nói năng to tiếng, cười đùa sang sảng. Tôi nhận ra tức khắc: nhóm làm đèn Ngôi Sao Giáng Sinh, toàn người trí thức, gia đ́nh thành đạt..họ chỉ bàn nhau chuyện làm đèn. Có đủ mặt anh trưởng của bốn ban. Họ chia sẻ kinh nghiệm cho cho mấy anh mới nhận trách nhiệm lần đầu, cam đoan giúp nhau vượt khó, chỉ điễm cho nhau mua những vật dụng trang trí, hứa giúp nhau những công đoạn mỷ thuật khó.

     Trước mặt tôi, một bàn  khác toàn những thanh niên c̣n rất trẻ, nói năng tự tin với nhiều từ khoa trương lớn lối. Đúng rồi, đây là nhóm anh em chuyên làm mai bán Tết. Họ nhăm nhi cà phê vừa khoe mẻ thành công năm rồi. Cũng có anh ra chiều không mấy tin tưởng bởi năm rồi v́ tham, cầm giá mà mất cả trăm triệu! Ngày nay Cái Mơn bắt đầu làm mai. Ai nói cũng cha thiên hạ, nhưng xem ra kinh nghiệm chưa bao nhiêu. Thật sự có nhiều người đă thắng lớn nhiều vụ mai, nhưng cơ hội về cây mai không biết được bao năm. Mai đ̣i hỏi vốn lớn, mai gốc nhỏ không nhiều tiền, chỉ có điều dễ bán. Làm mai c̣n điều đáng ngại là phải xử dụng thuốc thường xuyên, không đủ độ an toàn th́ về lâu, về dài tai hại không lường được.  

     Chỉ tốn có hai ngàn đồng cà phê mà nắm bắt được tất cả thông tin trong làng, trong giáo xứ, kễ cũng đáng, rẻ hơn tờ nhật báo. Lại được truyền sinh khí sống yêu đời của giới trẻ . Ngày xưa đi học ngồi quán cà phê kể là hư hỏng, nay trường đời  dạy người già trong quán cà phê thời phải ngồi chứ biết sao!. Trường học cha mẹ đóng học phí mỗi học ḱ ở văn pḥng; trường đời phải tự tiết kiệm đóng lệ phí hằng ngày ở quán caphê. Ở trường học thầy t́m mọi cách đễ dạy, nhưng tṛ không chịu học, ở trường đời muốn biết phải chịu tiền và nài nỉ đễ nghe mà người ta lại muốn giấu. Già rồi mới thấy ham học v́ căm thấy ḿnh c̣n nhiều điều chưa biết, nhất là không theo kịp tiến độ văn minh.

     Lớp cà phê chưa tan, tôi chống gậy ra về trước, ḷng tràn ngập vui sướng, tin tưởng ở tương lai giáo xứ tràn đầy sức sống và phần nào quên đi cái già của ḿnh. Vui v́ câu chuyện của giới trẻ, nhưng c̣n hơn thế, qua câu chuyện của họ tôi biết được cha xứ tuy cao tuổi nhưng c̣n nhiệt huyết, giản dị, dân chủ, qui tụ được nhiều giới tham gia việc tông đồ. Thời của tôi không được như vậy.

     Vui th́ có vui, nhưng hôm nay tôi thật sự không thỏa mản, có ǵ đó c̣n thiếu sót, chút luyến nhớ. Tôi ghé nhà ông bạn già. Vừa thấy tôi ở cổng, ông vui vẻ lớn tiếng chào:

     -Sao hôm nay tan học sớm thế ? Hay bị đuổi khỏi lớp?

     -Cúp cua th́ đúng hơn. Ông nghỉ xem, người ta nói “học hỏi”, tôi không được hỏi, nghĩa là không được “tham gia thị trường” th́ c̣n c̣n ngồi  đó làm ǵ. Tôi chưa hiểu ư ông. Thế nầy nhé. Đây là mùa Giáng Sinh, mùa Tết. Các bạn thanh niên của ḿnh cũng bàn nhau về đèn, về làm mai nhưng không nói đến cây tắc của ḿnh ngày xưa. Tôi muốn góp chuyện nhưng không có chổ chen vào, buồn ư ra về sớm. Bọn ḿnh ngày xưa cũng oanh liệt lắm, nhưng họ có biết đâu.

     Gần nữa thế kỷ rồi họ làm sao biết được, chúng ta nên thông căm. Ḿnh có cái nhất của ḿnh ngày xưa, họ có cái nhất của họ ngày nay. Điều đáng vui là họ vẩn c̣n theo truyền thống ông bà, tranh nhau làm giàu và nhiệt tâm phục vụ nhà Chúa là tốt rồi.

     -Thế ông c̣n kỹ niệm ǵ về nghề làm đèn ngôi sao của tụi ḿnh ngày xưa, nói tôi nghe.

     -Làm sao quên được. Không c̣n cơ hội làm đèn nhưng tôi luôn ngắm đèn không mơi mắt để t́m cái hay cái dở, cái củ cái mới ngày nay và ngày xưa, nhưng không bao giờ phê phán. Ngày xưa th́ công phu hơn, tỉ mĩ hơn, đèn nhiều tầng, nhiều ren, đầy hoa văn, cần sự khéo tay của nghề thủ công; nay tất cả được kỷ thuật điện tử hổ trợ. Mỗi thời có cái hay cái đẹp của nó. Ngày xưa khi làm đèn phải cất công đốn tre ngâm từ mấy tháng trước để pḥng mọt ăn. Dân chuyên môn th́ chẻ tre, vót nan, những chiếc nan tṛn nhỏ xíu không phải ai cũng vót được, uốn cho nan không găy cũng là nghề. Kết nối những thanh tre lớn đến những nan nhỏ xíu cho đều, buộc lại thành nhiều tầng cho ra dáng một chiếc đèn mất cả tuần lễ làm ngày đêm. Giấy màu đủ loại phải đến tận Sài g̣n mua mới có. Rồi đục ren, cắt hoa văn, phải cầu tài nếu trong ban không có người. Các bức ảnh trang trí đôi khi phải t́m ảnh đem mướn họa sỉ ở thành làm cho, thời chúng ta trong xứ đạo đâu có nhiều họa sỉ. Chọn màu để dán vào đèn phải cẩn thận không th́ tối om hoặc trắng bệch ra, đễ chọn đúng gam màu cần phải có kinh nghiệm lâu năm: ban ngày xem th́ khác nhưng đêm đến đốt đèn lên không phải vậy mới chết! Trước khi dán phải khuấy hồ bằng bột nếp hay bột ḿ thêm ít bột gạo cho đở dính tay, cũng không quên cho thêm  vào hồ vài viên thuốc kí ninh tán nhuyễn chống dán.Tôi không nhớ đèn ngôi sao trong xứ ḿnh có từ thuở nào nhưng chỉ biết là ḿnh làm đèn lúc c̣n phải dùng đèn dầu để đốt, vậy mà không bị cháy bao giờ thế mới tài. Sau đó đèn dùng pin cục, rồi sang hơn là pin khối. Đến thời có điện đừng tưởng sướng thân đâu. Máy đèn nhà thờ không đủ công xuất, phải mượn máy đèn đem tới, có người canh giử nước để chạy lâu giờ. Máy đèn thời đó c̣n trời thần đất địa lắm.

     -Có điều hay mà anh quên. Điều ǵ nào?

     -Làm xong đèn c̣n dám hạ ḅ (không phải cầy đâu) để anh em nhậu một trận, hôm áp lễ mới đem đèn ra nhà thờ, đúng vào lúc mọi người đang nô nức chợ đợi. Nhiều năm người ta vây quanh đông quá, đem đèn vô được thật vất vả. Điều nầy phải công nhận là tư duy của chúng ḿnh thời đó không bằng thanh niên ngày nay. Họ làm xong sớm, đem ra nhà một hai tuần trước lễ để mọi người xem tùy thích, vừa nhắc nhở được người bê trể nhớ Giáng Sinh. Cái đó gọi là gây phong trào, ư kiến hay!

     -Thôi nghỉ chút , uống caphê đi rồi nói tiếp chuyện cây tắc thời xưa. Tôi cũng có nhiều kỷ niệm về cây tắc, về lồng đèn  nhưng không ai nhắc cho nghe và muốn nói  lại cũng không ai có giờ đễ nghe!  

     Buồn vui với cây tắc (quất)     

      Cái Mơn có nét đặt trưng: bầu không khí Giáng Sinh là đèn ngôi sao; gấp Tết là chuẩn bị đi bán Tắc. Bắt đầu hai mươi âm lịch, sông Cái Mơn  đă có đ̣ ghe bỏ neo chờ xuống hàng. Phải mướn đ̣ ghe ở các vùng lân cận  từ vài tháng trước, có người sau chuyến đi thành công năm nầy đă kết ngay cho năm tới. Thế mà giờ chót vẩn có người phải chạy đôn chạy đáo v́ dư hàng. Đ̣ giang tuy rộng nhưng cũng phải dùng tre trúc nâng thành hai ba tầng để chở được nhiều. Từ trong vườn chuyển cây ra ghe tàu mất mấy ngày. Phải tính thế nào cho kịp ngày hai mươi ba xuất hành một trật với mọi người cho vui.

      Phải đến vài trăm ghe đ̣, không biết mấy trăm nhưng chỉ nhớ thế nầy: từ cầu chợ Cái Mơn (cầu Fatima), sang qua trước nhà thờ, đến kinh Cả Chánh, ra tận nhà thờ Phú Hiệp đều có ghe thuyền chờ xuống tắc. Những chiếc đ̣ lớn nhất thường bỏ neo trước nhà thờ để đón những chủ hàng cự phách, nơi đây có cầu bến để xuống hàng  cao cấp. Có đủ loại hoa kiểng, nhưng chủ yếu là tắc. Ghe tàu nào cũng bỏ theo ít cây giống bởi đă biết có nhiều khách hàng  thích trồng cây ngày Tết lấy hên.

     Mọi sự đă sẳn sàng. Nhiều bà chủ đi chợ mua thức ăn đem theo ghe, thanh niên lên bờ kiếm quán ngồi nghỉ, nhiều người khác tụ lại trên ghe bắt đầu lai rai.. và số người khác đến nhà cha từ giả và xin cầu nguyện.     

     Nước lớn rồi, giờ đă đến!  Một tràng pháo nổ ḍn, rồi hai tràng pháo và nhiều tràng pháo nữa nổ vang trong buỗi chiều ấm áp. Tất cả người trên ghe đứng lên chào người ở lại, ngụ ư hẹn nhau ngày về thắng lợi. Quang cảnh đẹp và vui không tưởng được, đến nỗi nhiều người cười ra nước mắt v́ vui sướng. ..Trong quá khứ hết rồi!

     - Anh c̣n quên một điều, ngày mùng Một Tết ở nhà thờ thế nào?

     - Được việc nầy mất điều khác, đó là chuyện tất nhiên. Giáo dân Cái Mơn đi Sai gon họp chợ Tết, nhà thờ Cái Mơn ngày Mùng Một Tết tẻ lạnh làm sao! Trùm, câu, biện chỉ c̣n vài ông lảo ở nhà, hội hát lơ thơ ít cô cậu hát cầm chừng, các cha phó thời đó cũng có thói quen về quê thăm cha mẹ chỉ sau dân đi bán Tắc ít ngày. Cha sở già dâng lễ nhưng sau lễ ngài cũng đi đâu đó thăm bà con ḍng họ. Tất nhiên là không có những nghi lễ tôn nghiêm, thánh thiện đầy tính dân tộc và cộng đoàn như ngày nay. Không có cảnh tưng bừng chúc tuổi nhau tại nhà thờ, không múa lân, không có thợ chụp ảnh trực sẳn trước tiền đường. Các gia đ́nh c̣n vắng tanh. Họ đang chờ đợi!

     Từ bảy tám giờ người  ta không ngồi nhà chờ nữa, nhưng tập trung dọc bờ sông. Một, hai chuyến đ̣ về sớm. Chưa hẳn về sớm là thành công, có khi v́ ế quá, nản ḷng về sớm, có khi đắt hàng được giá về sớm. Khoảng mười giờ th́ tàu ghe về tấp nập. Cứ nh́n xem ghe nào chủ nhân đứng đốt pháo là lấy ăn, ghe nào âm thầm ghé bến , thanh niên lắc đầu th́ vợ con rơm rớm nước mắt, chuẩn bị muối tiêu chấm dưa hấu ăn cơm Tết.!    

     Những chủ tàu lớn, nếu trúng đậm th́ đốt pháo từ xa, chào mừng bà con, ghé bến mang quà Tết thấy ham. Cái hấp dẩn của nghề làm tắc giống như đánh bài là hồi hộp! Có điều tôi phải nói luôn, bằng không anh nói tôi quên. Nhiều chủ đ̣ tốt bụng chuyên môn chở hàng không lấy tiền! Anh biết chứ? Đó là những chủ đ̣ có máu cờ bạc trên đường về thấy người ta có tiền rủ đánh bài, thua con buôn th́ kể như mua dầu mắc, chở hàng không công cho thiên hạ.

     Cũng có những chuyến đ̣ chạy ngă tắt về nhà, không buồn dọn ghe tàu: hàng tồn động nhiều quá ! Cũng có ông v́ có máu bài bạc đă lở tay bỏ tiền vào túi thiên hạ, khổ tâm không biết ăn nói sao đây với vợ con, lấy ǵ sống qua năm bởi “ngày làm  không phải để tháng ăn, mà dành ăn cả năm”.

     Vui buồn nghề làm tắc!