QUANH CUỘC LỄ KỶ NIỆM ĐỆ BÁCH CHÂU NIÊN SANH NHỰT

CỤ J.B. PETRUS TRƯƠNG VĨNH KÝ

CẢM TẠ NHỮNG NGƯỜI CÓ CÔNG LÀM CHÓI RẠNG

TRANG VĂN SỬ HỌC

Ngày 6 Décembre đã qua…

Cuộc lễ kỷ niệm đệ bách châu niên sanh nhựt cụ J.B. Petrus Trương vĩnh Ký hay lễ kỷ niệm trường văn học sử Việt Nam đã cử hành.

Cuộc lễ rất long trọng.

Thật sự long trọng nghiêm trang ấy ngoài sự tưởng tượng của Ban tổ chức. Được thế, chúng tôi mới dám nói rằng có lẽ cụ J.B. Petrus Trương vĩnh Ký không đến nỗi mượn câu “Bất tri tam bá chư niên hậu: thiên hạ hà nhân khắp Tố Như” của cụ Nguyễn Du mà than mình!.

Không, con cháu cụ ngày nay vẫn còn nhớ cụ thương tiếc cụ và vẫn khóc cụ mãi!

Cuộc lễ kỷ niệm đặng long trọng uy nghiêm như thế, chúng tôi xin cám ơn quan Thống đốc Nam kỳ Pierre Pagès đã cho phép mở cuộc lạc quyên và lại còn có lòng sốt sắng lo giúp vào cuộc lạc quyên đặng rất mỹ mãn. Ngoài ra thế, quan Thống đốc đã tỏ ra một bậc Thượng quan Pháp khuôn mẫu ở thuộc địa không quên cái công trình sự nghiệp của một bậc danh hào bác học Việt Nam đã có công trên con đường Pháp-Nam thân thiện, nên mỗi cuộc lễ nào, từ buổi hát ở rạp hát Tây đến cuộc lễ ở Cái Mơn và Chợ Quán dầu đường sá xa xuôi, qua đò qua sông cách trở mà ngài cũng đến để chủ tọa làm cho cuộc lễ càng thêm huy hoàng nghi vệ.

Ban tổ chức cũng cám ơn đức Hoàng Thượng Bảo Đại đã quyên giúp vào quỹ cuộc lễ kỷ niệm 200 đồng và còn phái 5 đại biểu vào dự cuộc lễ cử hành ở Nam kỳ làm cho cuộc lễ thêm tăng vẻ long trọng.

Ban tổ chức cũng không quên Đức Cha Dumortier, tuy tuổi cao sức yếu mà cũng gắng gượng đến làm lễ trong các cuộc.

Ban tổ chức cũng xin để lời cám ơn quan Thống Soái Mouchet, quan Thủy sư Đề đốc Petit có lòng đến dự cuộc lễ và quan quận trưởng địa phương Shigon và Cholou Rivonl đã giúp vào cuộc lạc quyên của chủ tỉnh Bến Tre là ông Therry và ông Trường tiền Thành ở Bến Tre đã giúp cho cái nhà che đài kỷ niệm ở Cái Mơn đặng châu đáo và sốt sắng đốc suất công việc mua hoàn thành cho đúng ngày, ông Berland Hội trưởng Hội bác học Đông-Pháp cũng rất sốt sắng góp vào một tay rất quan trọng trong cuộc lễ; Bà Hội đồng Hiền (Bến Tre) đã có lòng tốt hiến không miếng đất để cất đài kỷ niệm là chỗ chôn nhao cắt rốn nhà đại văn hào và bà lại tiếp rước đón Ban tổ chức một buổi tiệc tại nhà; Bà Hà minh Phải đãi một tiệc rượu tại nhà ở Chợ Quán; ông Jacques Lê văn Đức lại giúp vào một phần rất quan trọng trong cuộc lễ, rốt lại Ban tổ chức cũng không thể quên hai ông Craste và Leroy đã có lòng vẽ bản đồ (Plan) cho nhà mộ, cửa vô nhà mộ, nhà kỷ niệm và đài kỷ niệm ở Cái Mơn, còn lại Ban tổ chức xin cảm tạ các nhà thân hào đã giúp vào cuộc hát tại nhà hát Tây và quý quan quý chức Pháp-Nam và tất cả các báo Pháp-Nam và các học sinh đã có công hoặc gián tiếp hoặc trực tiếp giúp vào cuộc lễ đặng cử hành một cách rất rỡ ràng.

Đành rằng: đối với một bậc danh nhân trong nước công việc kỷ niệm nhớ ơn đó là công việc chung, hơn nữa đối với sự nghiệp của cụ Petrus Ký như quan Thống đốc Pagès đã nói là cái công nghiệp phụng sự cho hai quê hương Pháp-Nam, thì dầu người Nam hay kẻ Pháp sống ở đây đất này ngày nay đặng êm thuận, đặng hiểu biết nhau nhiều tính liên lạc cũng bền chặt, đều phải nhìn nhận đó là đã thọ ơn của cụ Petrus Ký, nhưng mà đối với sự khởi xướng cuộc lễ kỷ niệm này, nếu không… nhờ tấm lòng sốt sắng của các quan quý chức mà chúng tôi đã kể như trên, vì tất Ban tổ chức tự làm một cách lẻ loi mà không có hiệu lực được.

Nay cuộc lễ đã xong, phận sự chúng ta đối với bực danh nhân tiền bối như thế kể cũng là hoàn toàn, riêng về Ban tổ chức được nhận thấy tất cả các hạng người trong xứ ta thấy điều nhứt tâm nhứt tử hưởng ứng với cuộc lễ kỷ niêm này, kể cũng như một phần thưởng xứng đáng cho chúng tôi đó.

Lần nữa, nhơn danh Ban tổ chức xin cảm tạ tất cả bà con quốc dân.

 Nguyễn văn Của 

Làm Lễ Kỷ Niệm Sanh Nhựt

      Ông Trương vĩnh Ký

      Tức là dân ta tỏ lòng mến trọng

·        Một nhà văn hào

·        Một nhà chánh trị

·        Một vị thủy tổ nghề làm báo

·        Một nhơn vật ngoại giao

·        Một đại giáo sư

·        Một bậc công thần, một nhà phiêu lưu hiếu học của xứ ta :

7 decembre1837 – 7 decembre 1937.

Một thế kỷ trải qua. Thử liếc mắt xem ngược lại thời gian ấy, ta sẽ thấy biết bao sự nghiệp của các danh nhơn nối liền nhau mà điểm tô mấy chương sử Việt.

Trong hàng các bực danh nhơn đã từng làm vẻ vang cho quê cha đất tổ ấy, chúng phải kể đến nhà văn hào Trương vĩnh Ký là một.

Ở Nam kỳ trong vòng một thế kỷ vừa qua, nếu không có lòng bạc bẻo đối với một bực tiền hiền, thì ai cũng đều phải nhìn nhận ngay là một phần đông dân ta có chịu ít nhiều ảnh hưởng của ông Trương vĩnh Ký về văn học vậy.

Trong thời kỳ Pháp- Nam xung đột gây ra lắm trận đổ máu kinh thiên động địa, một nhơn tài phát hiện. Phải chúng tôi đã nhận thấy một bực nhơn tài thông kim bát cổ, biết được mười thứ tiếng ngoại quốc và được liệt vào hàng thập bát văn hào thế giới. Bực nhơn tài ấy là ông Trương vĩnh Ký, một người dân Việt Nam.

Nhắc tới việc học mười mấy thứ tiếng ngoại quốc của tiên sanh, người đời sau không khỏi nhắc đến cái phong trào  « sát tả » , «  sát tả » tức là tàn sát bọn tả đạo. Bấy giờ triều đình ta gọi Gia-tô là tả đạo. Cái phong trào «  sát tả » chẳng phải chỉ có một mình ở nước ta gây nên, mà bên Nhựt cũng có. Chính vì tại mấy nhà truyền giáo Gia-tô hay dòm hành đến việc nước, hay đứng làm đạo binh tiên phong trong cuộc chiếm cứ thuộc địa của các nước Âu Châu, lẽ tự nhiên vua ta va Nhựt phải đem lòng nghi kỵ gắt. Các nhà truyền giáo không kể lịnh vua phép nước, cứ làm lộng thành ra có phong trào «  sát tả’ nổi lên bồng bột.

Đã là người giữ đạo Gia-tôvà gặp phong trào «  sát tả ». Trương tiên sanh bấy giờ mới 11 tuổi ngoài, phải theo các vị linh mục mà sấn bước trên đường phiêu lưu bôn tẩu. Nhờ vậy, Trương tiên sanh mới lần hồi học mười thứ tiếng Pháp, La-tinh, Anh, Tây Ban Nha, Trung Hoa, Mã Lai, Cao Miên, Xiêm, Ấn Độ, Nhựt Bổn, được thông suốt tiên sanh ở Phi-năng (Penang), Cậu học tám năm, thì được tin mẹ từ trần, Ngài phải trở về chịu tang.

Năm 1860, tiên sanh vừa được 23 tuổi liên được giáo sĩ Lefèbvre kêu đi ra làm thông ngôn cho Quan ba thủy quân Jaureguiberry. Bấy giờ người Pháp đang lo tiến cống đánh lấy đất Nam kỳ.

Qua năm sau, thủy sư Đề Đốc Charner kéo binh vào bắn nát đồn Chí Hòa thanh toàn hai tỉnh Mỹ Tho và Biên Hòa cũng đã về tay quân Pháp.

Bây giờ, vì cần dùng một số đông người Annam đứng làm thông ngôn, để bắt đầu lo sắp đặt việc chánh trị ở Nam kỳ, nên người Pháp lập một trường thông ngôn giao cho ông Trương vĩnh Ký quản đốc.

Ngày 4 Juillet 1863 tiên sanh lại phải ra đi làm thông ngôn cho Sứ thần Phan thanh Giảng cầm đầu một sứ bộ Viêt Nam xuống tàu  «  L’European’ » sang Pháp cầu hòa với Pháp hoàng Napoleon đệ tam.

Dân Pháp nghe có sứ bộ Việt Nam qua tới Paris, chưa hiểu ra sao mà lại có ý khinh thường. Chừng thấy ông Trương vĩnh Ký đứng giữa Triều đình Pháp tại đền Tuileries dịch từ đoạn bài diễn văn của sứ thần Việt Nam ra tiếng Pháp một cách tự nhiên và đúng đắng cho vua Napoleon đệ tam nghe, hết thảy các bá quan văn võ pháp đều kinh ngạc, kính nể vô cùng.

Người ta nể cái tài ăn nói bằng tiếng Pháp của Trương tiên sanh.

Về nước mãi đến năm 1868, Trương tiên sanh đứng ra chủ trương một tờ báo quốc văn đầu tiên ở xứ ta là « Gia Định Báo » và tờ báo chữ Pháp «  Annam Politique et Social ». Chính tiên sanh làm chủ nhiệm kiêm chủ bút, và là một ông chủ nhiệm kiêm chủ bút thứ nhứt ở nước Nam. Ngài đã mở con đường báo giới cho nhân dân ta vậy.

Bạn đồng nghiệp Phan trần Chúc ở Bắc Hà đã gọi ông Trương vĩnh Ký là thủy tổ nghền báo Việt Nam thật là đúng.

Kế bảy năm sau, tiên sanh đã từng làm đốc học dạy người Pháp tiếng phương Đông, hội đồng thành phố Chợ Lớn, chánh đốc trường tham biện hậu bổ, rồi bị nhà cầm quyền bấy giờ đem lòng nghi kỵ, tiên sanh liền bỏ hết các việc để về quê nhà ẩn dật làm sách. Sách của ngài viết ra gần bốn chục bộ, toàn là sách thiệt có ích cho đoàn hậu tấn.

Năm 1886, quan toàn quyền Paul Bert qua xứ ta nhận chức, liền mời Trương tiên sanh ra giúp việc tại Huế. Đây là một việc cho ngài phò vua giúp nước.

Ở Huế ít lâu, lúc sắp đặt xong việc chánh trị, Trương tiên sanh còn phải lo dạy vua Đồng Khánh học chữ Pháp, vua mến tài tiên sanh, liền hạ chỉ phong tiên sanh làm Hàn lâm thị giảng, sung Ngụ Diên Giảng quan.

Thừa dịp được vua Đồng Khánh yêu dùng, tiên sanh mới giúp vua tổ chức Triều đình lại cho có thể thống, có vẻ khả quan hơn.

Được vào địa vị cao mà hình như tiên sanh không lấy làm mừng như nhiều người khác, lại thấy có một số ít quan triều đem lòng ganh tỵ, nên sau cuộc hộ tùng vua Đồng Khánh  ngự giá Bắc tuần dẹp loạn Văn Thân, khi về Huế, tiên sanh vào xin cáo từ vua và quan toàn quyền Paul Bert, để trở về Sàigòn ở ẩn dạy học.

Vua Đồng Khánh vì thương người tài ba lỗi lạc, mới tống tặng cho tiên sanh ít dòng thơ với chín vật báu là : lương ngọc như ý, ngọc khánh có khắc bốn chữ  «  hiếu dẽ trung tín » , một cái sừng Tây, một cái chữ cẫn, mười lượng vàng ròng, ba cây gấm, tám cây lụa, hai cây súng, một bức chân dung.

Thơ của vua Đồng Khánh đưa tặng tiên sanh viết bằng chữ nho, sau có người dịch như vầy :

BÀI TỰ

Trương vĩnh Ký Nam Trung Ẩn sĩ

Đã phong chi Thị Giáng Hàn Lâm.

Giải thông các nước tự âm,

Ngự địên khuya sớm lao tâm chẳng nài.

Khen người thật có tài Bác Học

Du lịch cùng Đại lụcÁ, Âu

May đậu thinh khí tương đầu Ái

Niềm công Ái Quốc, chước mầu kinh ban

Trong sáu tháng luận bàn quốc sự

Rối loạn nhờ khu xứ được yên:

Vội chi về sớm cố viên

Moi mần ai ngộ, lại phiền biệt ly

Chín vật báu trao tay chẳng tiếc

Tiếc thay người minh triết bảo thân

Ngày nào gặp được cố nhân?

Tỏ tình bảng hầu quần thần mới an

BÀI THI

Thượng hải sóng nghinh ngang

Đơn Kỳ lúa muốn làng

Lòng lo thêm ức uất

Vận nước rất gian nan

Đã có thần sang hãi

Sao không kẻ đồng lương

Nguôi trông trông trời Lộc Giã

May gặp khách Mai Cang

Học thức trẻ Âu Á

Mưu mô đủ phú cường

Tao phùng đôi ý hiệp

Báo đáp một lòng đang

Cây Sở tuy dùng được

Chim nam khó nỗi màng

Nhớ lời trung tín đó

Hôm sớm đợi tin sang

Đồng thời, Chánh phủ Pháp cũng ân tứ huy chương Ngũ đẳng Bắc đẩu bội tinh.

Mãi đến năm 1898, Trương tiên sanh được 61 tuổi, vì bị bịnh khái quyết qua đời. Chánh phủ Pháp lấy nhung lễ mà tống táng tiên sanh một cách rất long trọng tại Chợ Quán.

Trương tiên sanh mất, tức là nước Việt Nam mất hết một bực nhân tài đáng quý trọng, ai cũng đều mến tiếc cả.

Bấy giờ, môn đệ của tiên sanh đông lắm, trong số ấy, có mấy ông Trương minh Ký, Diệp văn Cương, Nguyễn trọng Quản… đều là người tài danh cả, đồng đứng ra tế thầy một cách thật cảm động.

Thời gian qua, Trương tiên sanh sanh ngày 07 Décembre 1837 tại Cái Mơn, thấm thoát đến bữa thứ ba 07 Décembre 1937 tới đây là một thế kỷ chẵn.

Đối với một bực chơn tài như Trương tiên sanh dân ta có dựng tượng đồng tại đại lộ Norodom lâu rồi. Nay muốn nhắc nhỡ một cách chân thành mật thiết hơn, toàn thể nhơn dân từ Nam chí Bắc đồng một nhịp đứng ra lo tổ chức cuộc lễ kỷ niệm đệ bách châu niên sanh nhựt thiệt long trọng trong hai ngày 06 và 07 Décembre

Ngày 06 Décembre 1937, cuộc lễ kỷ niệm cử hành tại Cái Mơn.

Ngày 07 Décembre 1937, sẽ có lễ kỷ niệm long trọng tại phần mộ ở Chợ Quán.

Ngày ấy chúng ta nên đến Chợ Quán thật đông, để tỏ rằng dân ta bao giờ cũng có lòng mến và trọng nhơn tài nhứt là bực nhơn tài ấy là một người Việt Nam.

Công luận ngày 06 Décembre 1937.

Cuộc hát tại nhà hát Tây đêm thứ bảy.

Tuồng ông Trương vĩnh Ký được vua Đồng Khánh tống tặng 9 vật báu.

Được công chúng hoan nghinh nhiệt liệt. Về việc ông Trương vĩnh Ký được vua Đồng Khánh tống tặng 9 vật báu trong số CL thứ bảy, chúng tôi nói rõ hết.

Đêm thứ bảy, mới vừa tám giờ, công chúng Tây-Nam kéo đến trước cửa nhà hát Tây đông nghẹt. Bấy nhiêu cũng đủ rõ với một bực nhơn tài như Trương tiên sanh, ở thời nào, công chúng cũng mến trọng cả.

Đúng 9 giờ rưỡi, quan Thống đốc Pagès cùng viên Bí thơ riêng của ngài đến nữa, có Ban trị sự tổ chức cuộc lễ bách châu niên là quý ông Nguyễn văn Của, Tô ngọc Đường, Bùi thế Xương, Hồ văn Trung, Trương vĩnh Tống, Nguyễn minh Chiếu, Đốc phủ Chấn và nhiều vị tay mắt Annam ra đón chào và đưa ngài vào xem hát.

Quan Thống đốc vừa đến chỗ ngồi thì có ban nhạc của nhà bình đánh bản « Mrseillaise » chào mừng, công chúng đều đứng dậy nghiêm trang.

Tiếng nhạc vừa dứt, thì tiếng trống Triều đình đánh lên màn từ từ kéo.

Kìa, trên sân khấu, đội quân hậu vệ quan Khâm mạng đại thần đi đem  9 vật báu đến tặng ông Trương vĩnh Ký.

Đoàn Khâm mạng đi khỏi.

Ông Claude Bourtin đứng ra trên sân khấu giới thiệu ông Tuyên, giáo sư âm nhạc. Ông Tuyên cầm đờn Violon đờn và hát vài bận rồi mới hát tới bản hát tán tụng sự nghiệp văn chương của ông Trương vĩnh Ký và đánh đờn Piano. Hát xong, ông Tuyên liền dâng tập bài hát tán tụng Trương vĩnh Ký cho quan Thống đốc Nam kỳ. Công chúng vỗ tay hoan nghinh ông giáo Tuyên về cái tài âm nhạc đặc biệt của ông.

Kế đến hát tuồng « Xử án Bàng quí Phi » tuồng « Mao Y Thần Cung » và hát « Bài Bông ».

Tuồng hát « Mao Y Thần Cung » làm cho công chúng cười nôn ruột.

Đây tới tuồng của công chúng trông đợi là tuồng ông Trương vĩnh Ký lãnh 9 vật báu của vua Đồng Khánh tống tặng.

Tiếng trống dẹp đường đánh lên đùng đùng, màn từ từ kéo lên. Đạo quân Triều đình Huế cầm cờ che lộng kéo đi theo tiếng trống. Rồi lân tới cái long đình do bốn tên quân Triều khiên đi trong đó có để 9 báu vật.

Sau cái long đình, có quan Khâm mạng đại thần của Triều đình Việt Nam (do ông Nguyễn chánh Sắt đóng) đi cùng các quan Triều (do mấy ông Đỗ như Liên, Phạm minh Kiên…), mỗi người đều có lộng che coi nghiêm trang lắm, để đến tận Dinh dâng 9 báu vật cho Trương vĩnh Ký.

Cảnh nhà của Trương tiên sanh tại Huế trông tỏ là nhà của một bực hiền tài, không cần có sự lòe loẹt.

Khi đoàn Khâm mạng đến trước cửa nhà Trương tiên sanh. Một tên gia đinh vào báo cáo cho Trương tiên sanh hay.

Ông Trương vĩnh Ký bước ra, sắc mặt trang nghiêm với cái tráng cao và cặp mắt sáng, làm cho ta có thể tưởng tượng được một đấng tài ba lỗi lạc mà dân ta đang làm lễ kỷ niệm bách châu niên hôm nay.

Tiên sanh bịt khăn đen, mặc áo rộng chậm rãi ra cửa tiếp rước quan Khâm mạng Triều đình vào Dinh. Quan Khâm mạng nói dâng lịnh đức Đồng Khánh đem báu vật và một bức thơ đến tặng cho tiên sanh.

Tiên sanh tỏ ý khiêm tốn đưa tay lãnh thơ và mở ra đọc một cách thật cảm động.

Mấy tên quân mỗi người bưng một vật báu đem vào dâng cho Trương tiên sanh lãnh 9 vật báu xong thì màn từ từ hạ xuống.

Công chúng vỗ tay vang dậy nhà hát. Tấn tuồng tuy không được tài lắm, song coi thiệt hay đầy ý nghĩa và cảm động vô cùng. Đó cũng nhồ Ban tổ chức khéo sắp đặt.

Đáng khen nhất là ông Nhẫn, người thủ vai Trương vĩnh Ký. Từ lời nói cho tới tướng đi bộ đứng coi thiệt nghiêm trang, hiền hậu, quá đúng theo tư cách của một bực hiền tài.

Công chúng nhận thấy một ông Trương vĩnh Ký đứng trên sân khấu nhà hát Tây, nói thế nghĩa là công chúng đều tưởng như thấy ông Trương vĩnh Ký thiệt đứng trước mắt.

Có người ý tìm tòi muốn biết coi lúc ngồi xem ông Trương vĩnh Ký lãnh 9 vật báu trên sân khấu, các người trong gia đình Trương vĩnh Ký có cái cảm giác ra sao ?.

Điều này chỉ có ông Trương vĩnh Tống mới có thể trả lời được thôi. Ra về, nhiều người nói cho biết rằng họ rất cảm động nhứt là lúc thấy ông Trương vĩnh Ký tỏ lời khiêm tốn khi tiếp thơ vua Đồng Khánh tại tư Dinh.

Những người được biết Trương tiên sanh, hoặc đã từng có đọc nhiều sách của tiên sanh vẫn đem lòng hâm mộ bực nhơn tài, thì nay xem được tuồng hát đêm thứ bảy tại nhà hát Tây ai nấy cũng đều tỏ lòng hết thảy.

Người ta lại còn hẹn sáng thứ ba sẽ tụ đến phần mộ Trương tiên sanh tại Chợ Quán để xem cuộc lễ kỷ niệm chánh thức nữa.

Thiệt là một cuộc lễ kỷ niệm được công chúng hoan nghinh chưa từng thấy ở xứ này.

Chúng tôi xin nhắc bữa thứ ba, ở Chợ Quán cuộc lễ kỷ niệm sẽ cử hành hết sức long trọng. Một điều đáng chú ý là quan Thống đốc Nam kỳ sẽ đăng đàn diễn thuyết cho công chúng nghe.

Khác với các cuộc diễn thuyết trước kia của ngài, lần này quan Thống đốc Pagès sẽ đọc một bài diễn văn rất hay và rất cảm động, để nhắc cho ta nhớ rõ lại một bực nhơn tài nước Nam đáng được ngàn năm mến trọng.

VĂN LANG

Công luận ngày 07 Décembre 1937.

Ngày thứ ba 07 Cecembre 1937 nhằm ngày mồng 5 tháng 11 Annam.

Ngày thứ hai 06 Décembre 1937 nhằm ngày mồng 4 tháng 11 Annam.

Nhơn cuộc lễ kỷ niệm bách châu niên của tiên hiền Petus Trương vĩnh Ký.

Chiều thứ bảy tuần rồi, ông Nguyễn văn Của, Hội trưởng của Ban trị sự tổ chức cuộc lệ bách châu niên của cụ tiên hiền Petrus Trương vĩnh Ký, có tiếp được bức thơ của quan khâm sứ Trung kỳ cho hay rằng xứ Bảo hộ có phái vào Sài Gòn năm nhà tai mắt đặng dự các cuộc lễ

Năm vị này là :

-         Ông Hồ đắc Hàm, Thượng thơ hồi hưu

-         Ông Leon Richard giáo sư

-         Ông Hà văn Ngoan Thị lang Bộ lại Triều đình

-         Ông Đào văn Vỹ, Hội trưởng Hội khuyến học Huế

-         Ông Nguyễn học Sĩ, Hội viên của Hội khuyến học Huế

         Theo chuyến xe lửa thứ hai Décembre, năm vị này sẽ đến Sài Gòn. Vì mắc dự cuộc lễ tại Cái Mơn (Bến Tre) nên ban trị sự đã nhóm tiền và nhứt định phái ông Tô ngọc Đường. Đốc phủ sứ hồi hưu Thưởng thọ ngũ đặng bắc đẩu bội tinh, kiêm tổng lý báo Công luận và ông Nguyễn minh Chiếu cựu tham tá sở Bưu điện, phó xã thành phố Sài Gòn, tiếp năm vị đại diện cho xứ Nam kỳ.

   Ban trị sự lấy làm cảm động về cái lòng thành kính cụ tiên hiền Petrus Trương vĩnh Ký của xứ Trung kỳ và tình liên lạc hai xứ Trung-Nam.

Một bức thơ của quan nguyên toàn quyền Paul Bert gởi cho cụ Trương vĩnh Ký.

… Hai điều lo nhất trong đời tôi là phải kế tục công việc tôi và sự giúp đỡ của tôi cho hai nước thuận hòa.

PETRUS TRƯƠNG VĨNH KÝ

Một vị hiền triết Việt Nam là cụ Petrus Trương vĩnh Ký đã may mắn gặp được một vị hiền triết Pháp, là quan nguyên toàn quyền Paul Bert, hai nhà chánh trị ý kiến chẳng khác nhau chút nào.

Trong những thơ từ của ông Paul Bert gởi cho cụ Trương vĩnh Ký, chúng tôi lục ra một bức viết trước 50 năm nay, mà ngày nay cục diện cũng không gì thay đổi, nên chúng tôi xin đăng tải ra đây cho bạn đọc xem chơi.

Kính tiên sanh,

Ý kiến của tiên sanh đã tỏ trong bức thơ trước thiệt là cao thượng lắm nhưng mà tôi vẫn biết tiên sanh nên tôi chẳng lấy làm chi lạ. Tôi biết tiên sanh ngồi trên cao mà nghị luận Tôn giáo, là vấn đề xưa nay thường phân rẽ, thường ấy ác cảm cho người tầm thường lắm. Tôn giáo nào cũng phải vậy, ấy là một nhà trường lớn chuyên dạy luân lý. Nếu có chỗ không hay, thời tại người thay mặt cho Thần, Thánh, Phật, Trời chớ chẳng phải tại Đạo ; vậy mình có trách thời trách thầy tu, chớ không ai dám trách đạo. Tuy vậy, mà thôi vẻ đẹp triết học lại đó đặng lo quốc sự, để tính coi phải làm thế nào mà giải quyết vấn đề tôn giáo trong nước Annam trong buổi này. Tôi lấy làm vui lòng mà hay tiên sanh cũng đồng một ý kiến với tôi trong việc ấy. Tuy vậy mà xin để cho tôi bày tỏ tư tưởng của tôi ra đây cho rõ ràng.

Thuở xưa Pháp quốc tưởng mình là nước có trách nhậm bảo hộ cho các Môn đệ của Thiên Chúa giáo, bởi vì Pháp quốc tin chắc rằng đạo Thiên Chúa giáo là cao thượng hơn các đạo khác của dân ngoại quốc, nên mới dùng các thế lực mà giúp cho đạo Thiên Chúa giáo bành trướng ra.

« Phận con gái đầu lòng của Thiên Chúa giáo thời tức nhiên phải giúp với mẹ mà thâu phục hoàn cầu ! Dựng cả thinh danh và khí giới cho Thiên Chúa giáo và cho các thầy tu dùng ; bởi vậy cho nên việc gì của Pháp quốc làm đều cho là Đức Chúa Trời làm hết thảy.

Dân Pháp quốc cách mạng lập hiến từ năm 1789 thời đã ở cái lý thuyết ấy rồi. Pháp quốc không được tưởng mình có quyền tuyên truyền đạo nữa, Pháp quốc không công nhận đạo nào là đạo của quốc gia. Pháp quốc còn giúp tiền cho Thiên Chúa giáo mà thôi, mà giúp đó cũng như giúp cho đạo Tin Lành, đạo Á Rập, đạo Hồi đó vậy.

Ấy vậy ở ngoại quốc thời nước Pháp cũng không lo giúp mà truyền đạo Thiên Chúa giáo bao giờ, Pháp quốc có cái chủ nghĩa cao thượng hơn nữa, Pháp quốc lo giữ gìn bảo hộ cho được thông thả trí mà tín ngưỡng đạo nào tùy dân ý trong nước của mình, hay là trong nước nào mà Pháp quốc có chút ít quyền thế, thời Pháp quốc không chịu để cho một người nào vì lòng tín ngưỡng tôn giáo mà bị ai hà hiếp bức sách. Nếu có vậy thời Pháp quốc tự nhiên phải ngăn cản, phải kêu nài là kêu nài cho mọi người được hưởng sự đồng đẳng công bình mà thôi, chớ không phi biểu tư vị ai.

Chủ nghĩa cận thì của chúng ta là vậy đó. Luật pháp của Pháp quốc đều lấy chủ nghĩa ấy mà làm gốc. Tôi vẫn biết người ta ít chịu do chủ nghĩa đó mà thi hành, nhứt là trong xứ của tiên sanh đây, từ trước đến bây giờ môn đệ của Thiên Chúa giáo họ tưởng rằng họ nhờ có Pháp quốc bảo hộ họ, nên họ được hưởng cái địa vị cao riêng và được quyền đặc biệt, còn người không phải trong đạo ấy họ lại sợ giựt lần lần quyền của Triều đình đi.

Mấy điều ấy đã đổi rồi, đổi thiệt, đổi hết. Pháp quốc lập « Cộng hòa dân chủ » thời đã lấy những chủ nghĩa cách mạng hồi năm 1789 mà thi hành. Chánh phủ tôi đương thay mặt tại đây. Và phần riêng tôi cũng vậy, chúng quyết tình noi theo chủ nghĩa ấy. Tôi cứ kêu nài với Triều đình Annam đáng cho môn đệ Thiên Chúa giáo được hưởng đồng quyền với hàng dân khác của vua. Mà tôi cũng cứ nói cho Môn đệ Thiên Chúa giáo họ biết rằng, nếu họ muốn được hưởng quyền ấy, thời trước hết họ phi tuân theo lề luật trong xứ, phải tùng phục các quan lại thi hành lề luật ấy. Nếu họ muốn lập lề luật riêng, nếu họ không chịu nộp thuế cho quan, nếu họ muốn lập riêng nhiều nước nhỏ trong nước lớn này, thời tôi không thể binh vực cho họ nữa được. Tôi sẵn lòng làm theo luật pháp chớ tôi không chịu tư vị ai. Tôi sẽ dùng hết nghị lực của tôi mà bảo hộ cho họ khỏi bị giết như việc đã xảy ra ở Bình Định và Thanh Hóa, là việc làm mang tiếng cho Pháp quốc nữa. Tiên sanh hãy tỏ ý ấy cho các nhà « Nho » họ biết. Hãy chỉ rõ cho họ hiểu rằng hiện thì lấy cớ Tôn giáo mà sanh giặc là điều phi lý lại hữu tội. Tôi chẳng hề dễ cho họ để cho họ làm như vậy bao giờ. Tiên sanh cũng nói cho họ hiểu rõ cái điều tôi đã nói với tiên sanh ngày nọ đó, nói như vầy :

« Pháp quốc không khi nào mà chịu bỏ xứ này mà về đâu : đừng có trông mong như vậy mà lầm lạc ; chẳng có chi tới danh dự, quyền lợi của chúng ta ở xứ này đã  nhiều rồi, nên dầu mà bên phương Tây có nổi giặc chúng ta cũng không lui bước được có lẽ chúng ta phải rút bớt binh lính bỏ chút đỉnh phần đất của chúng ta đã chiếm cứ, mà chừng thái bình rồi, thời chúng ta sẽ chinh phục lại còn dữ dội hơn nữa ».

« Đã vậy mà dầu có vận hội gì khiến cho nước Pháp phải bỏ xứ này mà đi nữa, các ông tưởng nước Việt Nam được độc lập tự chủ hồi đời Gia Long và Minh Mạng vậy sao ? Sái xa lắm ! Dân Anh kiết lợi, dân Tây Ban Nha nhứt là dân Đức quốc sẽ đến đây liền, chừng ấy nước Việt Nam so sánh mới biết thay đổi như vậy, lợi hay hại ? Các ông sẽ thấy tánh cường bạo của quân lính nước Đức như thế nào ! ».

Phải, dầu thế nào cũng vậy, hễ Pháp quốc mà bỏ nước Việt Nam thời sẽ có một nước khác bên phương Tây vào đây mà chiếm cứ. Tại sao vậy ? Bởi vì trong lịch sử của các dân tộc có nhiều việc xảy ra mình không thể nào chống chổi ngăn ngừa được, nay nếu mình có lòng Ái quốc, thời phải biết lợi dụng mấy vận hội ấy.

Cách 400 năm, nước Đức Chúa Trời giáng sinh, lúc ấy tổ tiên ta còn hái trái cây rừng trong xứ Gau mà ăn lúc ấy Khổng Phu Tử còn đương làm bộ « Thư kinh » có một đao chiến thuyền bên Trung Hoa qua chiếm cứ bờ cõi xứ này, đem dạy đoàn dân quê kịch, nào là học thức văn minh, nào là kỹ nghệ mỹ thuật, nào là khoa học cang thường, luân lý, nhơn nghĩa, lễ, trí, thời tự nhiên đoàn dân ấy cảm nhiễm văn hóa Trung Hoa, rồi để cho Trung Hoa chiếm trị một thời kỳ rất lâu, rồi bây giờ đây vận hội lại thay đổi đi mấy đại quốc bên phương Đông ban đầu tấn hóa sớm, mà rồi sau lại ngưng bước, cuộc văn minh Ấn Độ, Xiêm, La, Việt Nam, Trung Quốc, cứ ở một bực y như hai ngàn năm trước. Còn chúng ta, thời chúng ta lại tấn bộ ; hồi trước chúng ta chậm trễ hơn mấy nước bên phương Đông bây giờ chúng ta lại đi thêm mấy nước ấy xa rồi, nhứt là về khoa học kỹ nghệ thời chúng ta hơn nhiều lắm. Còn như vầy nữa ; mấy nước ấy lại sụt lùi và đã mấy thế kỷ rồi, họ cứ nhòm ngó mà kính trọng cơ sở làm cho họ được danh dự thuở xưa đó mà thôi.

Theo lẽ tự nhiên của trời đất, thời bây giờ tới phiên chúng ta. Chúng ta đến đây, chúng ta đem bè khí cụ đến hoặc hòa hoặc chiến, và chúng ta tính bích cáng mà dìu dắt. Chúng ta phải dìu dắt bao lâu ? Điều ấy tôi không thể hiểu được. Nhưng mà tôi để lòng tin tưởng dân tộc Á-đông đã chỉ đường cho chúng ta ; mấy chủng tộc ấy gần gũi ta rồi đây sẽ vẫy vùng mà tỉnh giấc. Chẳng ai dám biết trước coi những Á-châu hiệp lực với nhau, rồi nẩy ra một cuộc văn minh tấn hóa đẹp đẽ thế nào ?

Dầu mình muốn, hay là không gì, cuộc vận động ấy cứ lừng lẫy thêm mãi. Ấn Độ đã dùng quyền Anh kiết lợi, Miến Điện cũng vậy Xiêm La thời đương tìm thầy mà học tập Nhựt Bổn thời đương sửa soạn cải cách lấy mình. Trung Hoa thời phải chịu để cho học thuật  Tây tràn vào ; mấy xứ ở cù lao lớn kia thời phải chịu cho nước Hoa Lang dìu dắt. Tôi vẫn biết chắc việc ấy không lễ bền vững đời đời được, song phải chịu như vậy. Nước Việt Nam không thể nào tránh khỏi cuộc tuần hòan ấy.

May cho Việt Nam gặp được một dân tộc ôn nhu, quảng đại, biết ái truất kẻ thua mình Pháp quốc chẳng hề tàn bạo, chẳng hề hủy phá bao giờ. Lúc ban đầu mới đến chiếm trị phải hùng bạo chút đỉnh nên các ông phiền trách cũng phải đó chút : nhưng mà việc đã qua rồi, bây giờ tôi đến đây đặng mà trừ cái tệ hung bạo ấy, rồi đổi cách thức cai trị, làm cho thích hợp với tái trí nước tôi.

Người Annam thật có lòng ái quốc thời hết thảy phải giúp tôi đặng làm cho hoàn toàn cái trách nhiệm của tôi. Nếu cứ kháng cự hoài, thời đã vô ích mà lại làm cho sanh điều hung bạo nữa, ấy là các điều hễ kháng cự thời sanh ra như vậy đó.

Tôi vẫn yêu cái chí khí của mấy người kháng cự ấy ; nhưng mà kháng cự thời quấy lắm vì đã vô công, mà lại còn làm hại thêm cho quê hương Việt Nam.

Còn như trong nước trở nên thái bình, thời các ông cũng biết Pháp quốc chỉ muốn có một điều mà thôi : là điều dắc ma làm cho Việt Nam thịnh vượng. Các ông cũng biết tôi không muốn, mà dầu có muốn đi nữa tình hình, cũng không có thể chiếm trọn quyền cai trị, như vận hội buộc chúng ta phải làm trong Nam kỳ đó vậy được. Bực nho học là hạng cứng cỏi, bởi vì hạng người ấy rộng rãi, trong dân dã ai có tài thời vào hạng ấy được hết thảy, bởi vậy quyền cai trị tự nhiên phải giao cho họ và quan trường cũng nhờ họ giúp dùm. Bức thơ này là dài, nên tôi tóm tắt lại như vầy : xin tiên sanh nói dùm lại với bằng bối trong của « Khổng » với bực cao kiến trong Việt Nam biết rằng về sự thi hành mấy tờ giao ước họ chẳng nên sợ mất tự do tín ngưỡng, chẳng nên sợ hại quyền lợi của họ. Họ đừng có rảo khắp trong chốn thôn quê mà xúi giục dân làm điều nát nhà vong mạng. Họ phải giúp sức với tôi mà lo làm cho xứ họ thịnh vượng. Dầu luận về phương diện nào, họ cũng có thể đắc chí về công trình của họ và đắc chí về sở hành của họ nữa.

Nguyện nhứt tâm thành tín.

Ký tên : Paul Bert

SAU CUỘC LỄ KỶ NIỆM BÁCH CHÂU NIÊN

CỤ PETRUS TRƯƠNG VĨNH KÝ.

QUAN THỐNG ĐỐC NAM KỲ THẾT TIỆC ĐÃI PHÁI BỘ

TRUNG KỲ VÀO DỰ LỄ

Bạn đọc còn nhớ nhơn cuộc lễ kỷ niệm đệ bách châu niên sanh nhựt cụ Petrus Trương vĩnh Ký có một phái bộ ở Trung kỳ gồm có cụ Thượng Hồ đắc Hàm nguyên Thượng thơ Bộ Lại, cụ Hà văn Ngoan, ông giáo sư Richard, ông Đào văn Vỹ và ông Nguyễn học Sỹ vào đây để dự lễ.

            Sau khi cuộc lễ đã cử hành, nghĩa là hồi chiều hôm qua, mục đích muốn tỏ tình tri ngộ của xứ Nam kỳ với phái bộ Trung kỳ, quan Thống đốc có thết buổi tiệc đãi các cụ, quan Thống đốc có mời nhiều nhà thân hào Trung, Nam, Bắc đến dự tiệc rất đông.

            Thật là một buổi tiệc rất thân mật để kết tình liên lạc thêm bền chặt, do mỹ ý mã quan Thống đốc Pagès.

            Chiều hôm qua các cụ lại cúng có đến thăm các nhà thân hậu để cám ơn tấm lòng sốt sắng đối với các cụ trong lúc đến đây, và luôn tiện cũng để từ giã, tối lại các cụ sẽ lên xe về Huế, trì một mình ông Đào đặng Vỹ còn ở lại vài hôm, vì có chuyện riêng, và tối nay ông Đào sẽ diễn thuyết lại S.A.M.I.P.I.C.

            Hồi lúc các cụ lên xe Ban tổ chức cuộc lễ có các ông Nguyễn văn Của, Tô ngọc Đường, Lê văn Giáp, Trương vĩnh Tống, Gouillon, Nguyễn minh Chiếu và nhiều nhà thân hào khác ra tận ga xe tiễn chơn các cụ.

            Nhơn dịp này chúng tôi cũng xin tỏ lời thành thật cám ơn Đức Hoàng Thượng và hội khuyến học Huế có lòng sốt sắng cử phái bộ vào dự cuộc lễ kỷ niệm của cụ Petrus Trương vĩnh Ký càng tăng thêm vẻ long trọng.