LAI LỊCH

Ngày tháng lần qua…

          Một thế kỷ gần giáp năm …

          Ở đất nam kỳ, năm 1887, ngày 6 Décembre, Âm lịch đinh dậu, dưới triều vua Minh Mạng, năm thứ 18, tại làngVĩnh Thành tục danh là Cái Mơn, tỉnh Vĩnh long(1) jean Baptiste Petrus Trương Chánh Ký ra đời.

          Trương Chánh Ký, sau đổi lại là Trương Vĩnh Ký hay là Petrus Ký biệt tự Sĩ Tải, là con thứ ba, của ông Dominique Trương văn Tòan và bà Nguyễn thị Chánh.

THUỞ HỌC TRÒ

Con nhà nho, 5 tuổi, Trương Vĩnh Ký chịu vở lòng học chữ nho với ông đồ học ở trong xóm : 9 tuổi cha chết, linh mục Long thấy Ký thông minh dĩnh ngộ, bèn đem Ký vềtrường thầy dòng ở Cái Nhum cho học chữ latin.

Thời bấy giờ vua Minh -Mạng thăm hận đạo Gia- tô, cho là trái với cang thường phong tục bản xứ, ắt hại cho sự sống còn của dân tộc, năm 1825 hạ chiếu cám đạo, 1833 hạ chiếu sát tả (2). người đạo gai tô trăm phần hồi hộp, nhứt là cácnàh đạo dòng như họ Trương Vĩnh ký náu ẩn trong trường nào yên nỗi mẹ với anh ở nhà, nhưng học thì cứ chăm học. Thiên -tự man hiểu, nhớ bền, thầy càng dạy càng thấy cái kỳ tài của tên học trò nầy.

            1848 cha Long dời Ký về Pinha lu ở đất Cao Miên cho người yên trí học tập. Pinha lu là một cái trường đạo, ở đó có học trò các nơi, Việt Nam, Cao Miên, Ai Lao, Xiêm la. Diến điện Trung Quốc, đủ sắc giữa đám người thập phương ăn nói lạ lùng, Trương Vĩnh Ký lần mò qua học, nói các thứ tiếng, viết các tuồng chữ được cả, xuất sắc thiên tự một nhà ngôn ngữ học mà tuổi đầu mới có 11,12.1852 theo thầy nấu sử sôi kinh …cha Long - cứ cha Long – làm hướng đạo đưa qua học trường dòngở Pinang, một cù lao nhỏ ở biển Hạ châu. Cuộc đi gian nan như một buổi chạy giặc. Sáu năm ở Pinang Trương vĩnh Ký học các môn văn chương, khoa học, triết lý trong chữ Latin, một kỳ thi lãnh được phần thưởng đại luận về triết học thảo bằng chữ Latin. Lại học môn tiếng Gree, tiếng Anglais, tiếng Ấn Độ, tiếng nhựt. Học dễ dàng mà lại có công lắm.

          1858 nghe tin mẹ mất, Trương Vĩnh Ký, 21 tuổi, từ giã thầy bạn, trở về Cái Mơn toại chí một vị thơ sinh trẻ non mà tài cao học rộng.

LẬP CHÍ

1858 Minh Mạng, Thiệu Trị hai đời vua đã qua; vua tự Đức nối ngôi; mối đạo Gia Tô vẫn còn là một mối ưu hoạn của Triều đình. Vì đạo động dao, máu nhà dạo phang sa, máu ba tánh thấm nhuần đỏ đất như hai muơi năm về trước. Càng giết, máu trung tiết tử - đạo càng nuôi lòng tin đạo. Cái giết nguời bao giờ cũng là cái mưu cùng của kẻ yếu thế cuồng tâm, hay là vì cuồng tâm mà yếu thế.

          27 Juin 1858, nước Pháp ký hòa uớc Thiên tân

          1er Septembre 1858, Pháp tấn binh chiếm đồn cửa Hàn (Tonrance)

          11 Février 1859, Pháp kéo tàu vào cửa Cần Giờ.

          18 février, thành Gia Định thất thủ.

          Giang sơn nước Việt Nam ta vào nước Pháp từ đây, tuy đây giữa ngôi vị nhà vua và biên cương thủy thổ hãy còn.

          Trương vĩnh Ký sanh trưởng trong không jhí nhân từ nhà đạo gia Tô lại nhuần gọi bằng văn chương đạo lý của Tây Âu Kim Cổ, hẳn đã công nhận rằng cái căn hóa dồi dào của Tây Phương rất nên mến phục.

Vả lại nhà ngôn ngữ học từng thấy người khác giống khá nòi, giang sơn cách trở, mà trên trường ngôn ngữ, phong tục, tư tuởng, vay muợn tài hồi cho nhau ra nhiều nhà bác học ấy không khỏi đa cảm mối tình cao thượng, cho loài người là bốn biển anh em, liên lạc đại đồng.

          Có lẽ vì vậy, lại vì từ chất hiền lương hòa nhả của ngài Trương Vĩnh Ký bao giờ cũng giữ một thái độ trung bình, đối với đạo không mê tín, đối với nước nàh không có tình si, tin ở một Thiên chủ thì cứ lấy lòng tôn kính một nhân loại mà làm nền hạnh kiểm. Nên chỉ, chịu ơn nhà đạo, sau nầy ra làm việc với nhà nước Đại –Pháp nhiềi khi lại đứng giữa thông ngôn môi giới cho Pháp - Việt giao bảo, cgài có chí phô bài nước mà không nhị tâm, cái khôn ngoan trung thành của ngài ở chỗ đó.

LÀM VIỆC QUAN VÀ CỐ VẤN GIỮA TÂN TRÀO

20 Décembre 1860, ra làm thông ngôn cho quan Nguyễn Soái Jaméquiberry. 1868 theo bộ sứ Phan Thanh Giảng sang triều kiến vua Napoléon III.

          1^er Avril 1870 hộ từng sứ thần y –pha Nho đến triều kiến vua Tự Đức.

          Từ 1866 tới 1868 làm giám đốc và dạy tiếng đông phươngở trướng thông ngôn (Collège des Interprètes ).

          1^er Janvier 1872 thọ chức tri huyện và giám đốc trường s7 phạm (Ecode Normale).

          1^er Juin 1872 làm thư ký giữa hội đồng thành phố Chợ Lớn.

          1^er Janvier 1874 làm giáo sư dạy tiếng Annam và chữ Nho ở trường tham biện hậu bổ (collège des saglaires ).

          1^er Avril 1886 giúp việc cho quan Toàn quyền Paul Bert, lại sang cơ mật viện làm giám quan cố vấn cho vua Đồng khánh.

          Trương vĩnh Ký là viên quan thứ nhứt ra giúp việc cho Nhà Nước Lang –sa. Nhưng nhờ tài học và lòng trung ch1nh của ngài, cơ hội nào ngài cũng không mấy địa vị một người đại biểu của phái người /annam Nhà Nước trọng dụng làm cố vấn. Bức thơ « Phúc cáo về quyền lợi của Việt - Triều ở dọc theo Cửu Long Giang ». « Mémoire sur les droits de l’Annam dans vallée du Mékong) chứng rằng phần trợ chánh của vị cố vấn đó không phải nhỏ. (Còn nữa).

Lễ kỷ niệm giáp trăm tuổi

Của Petrus TRƯƠNG VĨNH KÝ

Nhà Giáo sư

          Ngài ra giúp việc Nhà Nước nhiều, là vỉ bởi ngài là một nhà học rộng và có công. Suốt một đời Trương Vĩnh Ký một nhà hiếu học mà nhà bác học nầy giữ  kỷ luật chính chắn lắm. Phàm học gì hay là đi đến đâu thấy gì, ngài cũng biên kỷ để sau làm tài liệu cho việc tra cứu trước tác. Ngài cho là “cái gì cũng có ích cho cả”. bởi vì “cái gì học cũng có ích cho cả”. Ấy là lời nói phải học rộng ngó xa, ngài há lại chẳng biết có cái học không bổ ích hay sao ? Nhưng cũng nhân học có phương pháp, hay biên hay chép, đâu đó tại liệu sẵn cả, nguời tên là Ký, mà lấy sự là “Sỉ Tải” với lại nhờ ngài làm giám dốc ở trường thông ngôn và dạy tiếng ở hậu bổ, nên chỉ những bài tiếng Annam, bài chữ nho ngài soạn sau thành sách vở cả.

          Sách dạy người Lagsa.

          Abrege de Grammaire, Annamite (1876)

          Cours pratique de langue Annamite (1866)

          Phraséologie, Thème, Version.

          Cours de langue mandarine en caracrères chinois (1875)

          Exercises pratiques du Cours de langue mandarine.

Grammaire de la langue Annamite (1883)

Sách dạy người Annam :

-        Chuyện tiếng Annam và tiếng Phangsa (1882)

-        Guide de la conversation Annamite. Sách tập nói chuyện tiếng Annam và tiếng Phang - sa

Cours d’Annamite aux élèves Annamites, explications du Lục Vân Tiên (1886)

 prosodie et versification Annamite (1886)

-        Hát lý hò Annam

-        Mẹo tiếng Annam

-        Mẹo chữ nho.

Vã lại thời bây giờ Nhà Nước bài chế độ hương học bằng chữ nho ở Nam kỳ, mở trường « mộ » học trò dạy chữ quốc ngữ. Việc cần kiếp bấy giờ là làm sách cho cá trường làng trường tổng dùng mà dạy. Truơng Vĩnh Ký nhân việc khẩn cấp đó mà viết ra các sách giáo khoa.

-        Mannel des Ecoles primaires ou simples notions sur les sciences à l’usage des jeunes élèves des écoles de l’administration de la Basse Cochichine. 1^er vol. Syllabaire quốc ngữ, Histoire Annamite Histoire chinoise.

-        Petit cours de Géographie (1875)

-        Cours d’Histoire, Annam, quyền nhứt (1875) quyễn nhị (1877).

-        Cours de Géographie de l’Indochine avec cartes générales et particullèrsen six parties Cochinchine, Annam Central, Tonkin, Combodge, laos, Birmanie.

-        Petit Dictionnaire Franicais Annam (1884)

-        Dư đồ thuyết tược, précis de Géographie (1887)

-        Ước lược truyện tích nứơc Annam (1887)

Các sách ấy ngày nay có khi kẻ học trò cho nó là cũ kỷ quá, chớ thời bây giờ thật là cái chìa khóa quí báu mở dưỡng cho con nhà Annam bước vào tân học, quí báu cho cả các quan Tham biện bên Pháp mới sang, đối với nhân vật xứ ta thì đầu đuôi mọi sự lạ lùng hết.

DUY TRÌ HÁN HỌC

          Dạy mới thì dạy, nhưng văn chương phong hóa củ, một người học rộng như Trương Vĩnh Ký há lại khinh thường mà bỏ qua ư ? Kể từ thuở ấy ngài đã ngụ ý phải dựng cho người Annam một nền quốc học củ mới giao hoan điều hòa.

          Về vấn đề nầy nhà chính trị Luro trong bài giảng về « chánh – Pháp nước Annam » có lời tiếc sao Nhà Nước không khéo dụng các quan cựu học mà soạn sách về bằng chữ quốc ngữ cho nhiều, một mặt dịch ra các sách báu - học để duy trì nguồn đạo lý và giữ gìn thuần phong mỹ tục cho Annam, một mặt lần lần đem các khoa học cách vật trí công nghệ của người Tây về mà khai trí tiến đức cho người Annam.

          Trương Vĩnh Ký, bạn đồng liêu với Luro, lại là người Annam, không khỏi đồng một ý kiến với Luro về vấn đề yếu trọng đó ; nên chỉ trước sau ngài cố công dịch sách nho ra quốc âm và sách thi văn tiếng nôm chép chữ quốc ngữ rất nhiều. Bộ Tứ thơ ngài dịch trọn, nhưng in ra có quyển Trung dung (1875) quyển Đại học (1877) ; tập Mạnh tử in bản đã tới chương thứ 5, còn bao nhiêu thì còn dự thảo cả.

          Cũng trong một loại, ngài soạn dịch những tập :

          - Sơ học vấn tân                                    (1884)

          - Huấn mông khác ca                            (1884)

          - Tam tự kinh                                         (1884)

          - Tam thiên tự giải âm, tú học toát yếu  (1887)

          - Minh tâm bửu giám 2 quyển               (1891)

          Nay những khi ngậm ngùi thương, tiếc cựu học của ta đã vội tàn, ta chưa kịp gom nhuốm lại chút lương hỏa của người xưa.

          Mấy khi cầm tới bộ Minh Tâm, Đại học, Trung dung nhà nhà đều có, ai là Người Nam chẳng trọng ơn của Trương Vĩnh Ký khi ấy vội vàng trăm phần truyền lại một với hai trong nền cựu học của xứ ta ?

Sưu tập và phổ thông và nôm

Về phần văn nôm, thơ truyện của ta xưa, ngài soạn chép ra chữ quốc ngữ, giải nghĩa và in ra được nhiều tập.

Kim Vân Kiều của Nguyễn Du (1881)

                    Trương lương tùng xích từng tử du phú (1881)

                    Kiếp phong trần

Huấn nữ ca của Đặng Hùynh Tung (18820

                    Thơ dạy làm dâu (1882)

Gia định phong cảnh vịnh

Gia định thất thủ vịnh (1882)

Kim Gia định phong cảnh Vịnh (1882)

Trương lưu hầu phú (1882)

Thơ mẹ dạy con (1882)

Nữ tắc (1882)

Gia huấn ca (của Trần Hi Tăng) (1883)

Học trò khó phú ( 1883)

Hàn nho phong vị phú (1883)

Thạnh suy bi thới phú (18830

Bài dịch con quạ (1883)

Ngư tiều trướng diện (1995)

Phú bầu truyện (1885)

Mắc bịnh cúm tứ (1885)

Lục súc tranh công (1887)

Phan trần truyện (1889)

          Còn văn tế, tuồng hát, thơ truyện nhiều tập khác in ra không kịp nay lưu lại mất.

Kể vào những sách ngài tự tay viết ra theo lọai nầy như :

          Chuyện đời xưa (1866)

          Chuyện đi Bắc kỳ năm Ất Hợi (1776)

          Bất cuợng (1882)

          Chuyện khôi hài (1882)

          Cờ bạc nha phiến (1885)

Với tập nguyệt san tựa “Thông loại khóa trình” Miscellanées ou lectures Instructives pour les élèves des écoles primaires communales et cantonales (1888) thì Trương Vĩnh Ký là gười lần đầu trong ba kỳ nước Việt đã dùng điện chữ La-tinh, phổ quốc âm, tục gọi là chữ quốc ngữ, mà sáng lập cho nước ta một nền văn chương phổ thông bằng tiếng ta đó. Chữ nho chữ nôm cất tiện dụng phổ thông, thì công trình của Trương Vĩnh Ký đối với học thuật nước ta có giá trị, mà cái trí tín của ngài ở âm đức văn chương đạo nghĩa của một điều chúng ta khá thương mà suy niệm lắm. Hồn văn chương đạo nghĩa của dân tộc, cái khôn ngoan, cái sống thương yêu, sống vui và sống mạnh của một giống nòi hà không phải ở trong câu ca, điệu hát, trong những lời ăn nói, cười cợt khóc than, tư tưởng, của giống ấy nòi ấy đời đời truyền dạy nhau trong tấm linh hồn bất diệt, chính là tiếng nói của dân tộc ấy sao ?

Tài học phi thường, trong đời dỉ đức lập ngôn phụng sự văn chương tiếng mẻ đẻ như Trương vĩnh Ký, thật là xứng đáng phẩm hạnh một nhà bác học.

                                                                                                    (Còn nữa)

                                                                                           Nguyễn văn Liễng

NGỌN ĐÈN TRƯƠNG VĨNH

Trong một bài thơ xưa tả trăng non có hai câu :

Miệng thế chớ chê rằng chếch mát

Một mai tròn trịa bốn phương bay !

Nói trăng, mà tỏ lòng mơ ước ngày sau đặng rực rỡ vẻ vang hơn ngày nay, nay dầu vơi khuyết chớ mai cũng tròn, không lẽ chịu thiệt hòai một phương trời tốt. Bỉ cực thới lai, lẽ thường vậy ! song điều trong ấy một hai khi cũng chẳng thấy thành. Đã biết đêm rằm thì trăng tròn rạng tỏ, mà sau ngày rằm tám bảy năm Mậu Tuất  (1898)  ? Khi ấy đâu đặng mười giờ, vùng Chợ Quán im lìm giữa giữa tối, chỉ thấy đốm rải rác trong mấy nàh ở giữa vườn cau. Trên trời chắc cũng có trăng tròn ở đó, mà mắc mù mịt mây giăng, có cũng như không, bốn phuương trời người không thấy đặng. Hóa ra đất trời u, ám bóng đèn leo lét nhái sao trăng ! Mây ngút dập dồn ngọn gió nỉ non sầu cảnh vật …

Trong một cái nhà kia, dưới bóng một ngọn đèn tỏ hơn hết, trên một cái bàn chất đầy sách vỡ, thấy rạng ngời một cái trán rộng cao, trân có tóc bạc nhiều, dưới long lanh một cặp kiếng, mũi cao, miệng rộng, càm tròn không râu, hết thảy gọi bóng đèn giữa tối, coi chẳng khác chi một cảnh phi thường, có nỗng, có rừng, có hổ, vó đảnh, một cỏi linh thiêng trong hắc ám.

Ông Trương Vĩnh Ký để viết xuống, cất mặt lên, lấy tay đè ngực ho vài tiếng, rồi ngó ngay truóc mặt, lẳng lặng mơ màng. Trước mình ngài thì có quyển sách, thứ nhứt của nho Pháp văn đại tự điển của ông Littré lật ra khoảng giải nghĩa chữ civllisation, dưới tay ngài thì thấy một xấp giấy trắng tờ trên có tiếng Langsa và tiếng Annam xem lộn Chữ chót của ngài viết là chữ civllisation chữ viết lớn, dưới có gạch một đường , sau có thêm một chấm. Sau nữa thì giấy trắng mà thôi, giấy trắng tinh anh như lòng trinh bạch chờ tiếng ngọc vàng. Song lời hay chưa đến, mà bấy giờ đã thấy những con chỉ nhỏ chạy đầy, coi chi chi mà giết đi ngay, cứ một bề né né, lăng xăng hòai mà không biết đi đâu … Ông Trương Vĩnh Ký tinh dịch trọn bộ Tự điễn Littré, ngài dịch tới chữ civllisation ; rồi ngừng bút lại mà suy nghĩ. Ngài soạn rồi một quyển tự vị, nhỏ Pháp Việt đã xuất bản, có đủ tiếng thường dùng, song ngài chưa thỏa dạ, nghỉ rằng sách ấy chẳng qua là để giúp trẻ con còn học, chớ chưa đủ gì mà gầy nổi một nền chánh đáng quốc văn. Và có nhiều tiếng lang sa dịch ra trong sách ấy, nay ngài muốn dịch lại làm sao cho đúng tinh thần.

Nhớ chữ Hysréric, khi trước ngài dịch “bệnh nơi tử cung” mà ra, song cho là không đúng, vì tiếng ấy, tuy là do một chữ Hi lạp nghĩa là “tử cung” mà ra, song chỉ một cái bịnh thần kinh bắt chồng tâm, dật mình té xỉu như phong xù vậy. Ngài bây giờ thường nói : “Phàm đều chi, vậy mình có thấy, có biết, rồi đặt tên mới chắc, nghĩa khỏi mơ hồ và tên ấy, chẳng phải do nơi người hữu học, nhiều khi tự trọng cảm tình của trả dối mà ra”, cho nên trong cuốn Tự điển ngài đương sọan, có nhiều tiếng La sang sa, ngài không dịch ra tiếng Annam như tiếng Hystérle trên nầy, ngài nói chừng nào chừng nào tới đó ngài sẽ giấy trắng một khoản, rồi đi kiếm hỏi thầythuốc Annam hay là người đã thấy bịnh ấy coi phần nhiều kêu tên gì, chắc rồi ngài mới để ấy vô sách, như vậy ắt khỏi sai lầm.

Hôm nay ngàiviết chữ civllisation trên giấy rồi bắt ngẫn ngơ buông viết. Khi nào, thì Ngài còn mau mắn dịch ra “sự giáo hóa, sự làm cho thuần thục”, chớ bây giờ chẳng biết làm sao mà ngồi im đó hoài.

Chẳng phải ngài không biết tiếng khác : văn hóa, văn minh, mấy tiếng ấy, ngài rõ những mấy đầu ngón tay của Ngài, còn kiếm nổi chi, chưa sành để nó vô trên giấy ? Ai mà biết đặng ? Hay là Ngài quí thể không an đã lâu, mà cứ ngồi ròng viết mãi, nên hao mòn sanh ra lãng trí đi chăng ? …

Kế một hồi lâu Ngài ho lên vài tiếng, hơi thở mệt vô cùng. Ngài đưa tay run run … lấy viết, chấm mực rồi Ngài bộ rất khó nhọc, cúi đầu đồ chữ C, đầu của chữ civllidsation, đồ đi đồ lại, mực chảy xuống đầy, chẳng biết dịch chữ ấy làm sao cho vừa ý. Ngài nghĩ rằng : Cái gì trong mình nó phát ra mới nhiệt là của mình ! Dầu tốt hay xấu dở hay cũng ra màn giả dối. Cái da mình đó, dầu đen đúa cũng của mình ai muốn kêu tên gì, mình cũng biết nó ra làm sao ! Chớ cái áo tốt mặc vô, có chắc là dính khắn. Giỏi là ai dệt ai thêu, chớ mình có tài chi trong đó ! Kêu sôm kêu lố, kêu gấm, kêu hàng, kêu gì thì kêu, mình chỉ có tài mua mặc. Chỉ bằng rằng học cho hay, rằng làm cho khéo, bày ra cho có vật, rồi tự nhiên nó có tên, cũng như hình kia có bóng.

Có ai, con chưa đẻ, mà đặt tên nó trước bao giờ ! Thà có con mà không đặt tên, kêu “thằng hai, thằng ba” cũng đặng. Có con chỉ như hát bội rộn ràng sân khấu, vô buồng hết con. Như tiếng civllistion này, miệng thì nói vậy, chớ trí hiểu làm sao ? Cái đó nó ra thể nào mà bắt chước người Tàu đặt tên đùa cho là “Văn minh, văn hóa?”.

Ngài nghĩ suy tới đó, thình lình, một đám con nho nhỏ rót thêm xuống giấy trăn khan, có vài con té nhằm chữ C, đọng mực, rồi lăng xăng lít xít chạy hàng ngang, mặc thích vẻ rồng vẻ rắn. Chỗ sức ông Trương Vĩnh Ký phải dừng, mà bọn nhỏ nầy chẳng có chút gì bợ ngợ …Ở ngoài thì tối đen, gió thổi vù vù, thỉnh thỏang một con chim ở trong vườn kêu nghe “cú, cú !” mừng đêm  …

Ông Trương Vĩnh Ký để viết xuống ho vài tiếng, miệng cười mà gương mặt buồn hiu, còn tay thì phải mấy con nhỏ nhò ra khỏi giấy.

Con nhỏ nhò ấy có nhiều lòa song con nào cũng đi ngang một thế. Con thì hình như cái nọc, đầu vuông đít nhọn, con giống cào cào, song trên đầu có nghạnh, có gai và mình mẩy đen thui như lọ. Rớt đâu thì có một đều lăng xăng qua, lăng xăng lại, đố ai làm nố ấy tới một phần ! Có con thấy ngọn đèn rồn rực a vào, đụng ống phỏng mình rớt xuống ngất ngơ, nhiều con ở trên lọt vào trong rồi bị cháy. Có một thứ bướm nhỏ lộn vào bọn lúc nhúc ấy.

Giống nầy ít đi yên một chỗ, mà ưa bay, song cứ bay  quanh ngọn đèn, bay hòai mà chẳng thấy tới đâu. Có con cũng lọt vô đèn cháy cánh.

Ông Trương Vĩnh vừa ho vừa phủi mấy con nho nhỏ, phủi chừng nào chúng nó lại rớt thêm chừng nấy. Ngài xem tờ giấy của Ngài bị mấy con kéo mực vẻ còng vẻ cua, bèn tức cười, rồi trông ngọn đèn mà tưởng. “Cũng một vật chiếu sáng nầy, mà biết dùng thì lợi, không biết dùng thì hại. Có đó thì đêm hôm ta mói làm đặng, thêm ít nhiều nghĩa vụ, thế thì nó có ích cho ta. Còn mấy con nhỏ đi ngang nầy và mấy con bướm bay vòng quanh đó, hỡi ôi ! biết bao nhiêu đã phải cháy cánh lạy mình vì ham ánh sáng đèn đây ! “Ngài thở ra rồi ngồi nhớ tới công trình từ khi còn trẻ …sách ngài làm đã nhiều, song in ra thì ít ai cần đến. Bởi thế cho nên ngài bị hao mòn gia sản, lắm nổi khó khăn. Song ngài cũng cam phần cực khổ với đời, miễn là đời đặng chút ít chi. Cái nầy ai cũng ham vui, ưa xem ca vè, có màng chi sách học …nay ngài độ sáu mươi mốt tuổi đầu, thân mòn sức yếu, biết làm sao cho toại chí bình sanh ? Lúc sau đây ngài sức giảm nhiều, song cứ một lòng cố gắng, làm chút nào hay chút nấy, công phu ngài họa chết mới là thôi !...

“Keng ! keng ! Keng !... “Đồng hồ gõ mười hai giờ. Trên nóc nhà bỗng nghe lộp độp, kế giây phút ào ào mưa xối cùng nơi.

Ngài ngồi lẳng lặng, thình lình có một con cóc nhảy trúng chân. Ngài giựt mình rút chân lên gương mặt dường như sực nhớ một điều, bèn nói thầm rằng : “À ! Tháng nầy là tháng bảy. Tháng bảy thì có cóc nhảy lon xon, dội tới tháng mười đặng cười hả hả. Nhảy với cười làm vầy “cũng đủ sướng cho ai, leo làm chi cho mệt cho bị tiếng đời chê cóc trèo thang”. Kế ngài bỏ chân xuống đưa tay lấy víêt rồi sữa soạn viết chẳng dè có bướm to ở đâu lại, lọt trong bóng đèn, dãy dãy, hai cánh đập lia, làm ngọn đèn lên khói bựt lên một cái rồi tắt.

Trong phòng đâu đó bỗng chút tối đen. Nghe ho khúc khắc một hồi, hơi mưa lọt cào lạnh ngắt, cóc nhảy âm thầm, một ông già co rút thân mình trong bóng tối, bơ vơ như một chiếc ghe gảy cột buồm đêm khuya lạc giữa mù khơi …

Ngọn đèn nhà Trương Vĩnh mấy mươi năm giúp rạng tài lành, một buổi khi không mà tắt. Chẳng biết điều ấy có phải là một điềm mãn hạn không, mà bịnh ngài liền trở nặng, kế ít ngày, ta thôi mất hết một hiền nhơn !