Quan niệm đồng hóa của Trương vĩnh Ký

Hiểu theo nghĩa nôm na thì đồng hóa là chối bỏ căn tính cốt cách Việt Nam và từ bỏ quốc tịch ta mà vào làng Tây. Trương vĩnh Ký đã viết bài Tại sao tôi không vào dân Tây trong thư gởi ông Đốc phủ Trần Tử Ca ở Hóc Môn như sau :

« Kính thăm ông bình an sức khỏe. Tôi có được thơ ông hỏi tôi về việc vào dân Tây. Vậy tôi xin viết thơ lại ít chữ mà trả lời về điều ấy cho ông rõ ý tôi.

Nhà nước Phangsa có ý muốn cho dân phục cho mau càng tỏ ra ơn Nhà nước rộng rãi muốn hóa dân hoán tục. Ý Nhà nước thì tốt thật, nhưng mà tôi tưởng vội quá đi, chưa phải thời, chưa nhằm thế. Xin kể sơ qua sự  tiện cùng bất tiện, sự lợi hại trong việc ấy cho ông nghe thì ông hiểu tức thì vì làm sao tôi không chịu và dân Tây:

a. Tôi lấy sự ấy làm trái lý tự nhiên không ăn thua vào đâu: cũng như là chuyện đời xưa bên Tây nói con kên kên lượm lông con công git và mình rồi nhảy vào bấy công, xênh xang lấy làm vênh vang hãnh diện. Cách ít lâu, công khi đầu không dè, liền xúm lại cắn rút rứt nhổ lông công đi, đánh cò bơ cò bát xơ xác đuổi kên kên. Túng kên kên mới lộn về với bầy cũ của mình. Bọn nó biết vì kiêu ngạo muốn đánh bầy với công là giống sang, giống trọng hơn mình, nên khi nó lỏn lẻn trở về thì phần nó ra xua đuổi cắn xé tơ bơ tất bất… chuyện thêm rằng: in tua telle propria quiesce, mày hãy ở yên trong cái da của mày, nghĩa là trời sinh ra mày làm sao thì hãy cứ phận riêng mày ở mà thôi.

Thật như vậy: không lý trời sinh ra tôi là con quạ bây giờ một hai nói tôi là con cò làm sao đặng? Nên là điều trái sự tự nhiên hết sức.

b. Đặng một bên, mất một bên, lợi thì ít mà hại thì nhiều”.

Nhà nghiên cứu Nguyễn đình Đầu