www.caimon.org mến chào bạn  

HỌ ĐẠO CÁI NHUM VÀ D̉NG PHAN SINH

  

M.A. Trần Phổ, O.F.M

1. Địa danh

Họ đạo có tên là Cái Nhum, v́ ở đây có nhiều cây nhum, một loại cây giống như cây cau có nhiều gai nhọn. Họ đạo c̣n có tên là Cái Nhum Rau Má, để phân biệt với Cái Nhum Măng Thít thuộc tỉnh Vĩnh Long. Gọi là Rau Má v́ ngày xưa người dân ở đây thường dùng rau má mọc sẵn để trị bịnh nóng gan.

Đạo: Từ 1938 thuộc giáo phận Vĩnh Long.

Đời: Thuộc xă Long Thới, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre, trên quốc lộ 57 nối liền Cái Mơn, Chợ Lách.

2. Thành lập họ đạo (Viết theo Lịch Sử Truyền Giáo Phan Sinh)

Năm 1722 cha José Garcia, một trong số các thừa sai Phan Sinh Tây Ban Nha đến từ Ma-ni-la, Phi Luật Tân, đang truyền giáo ở miền Trung, được cử xuống miền Nam. Cha là vị thừa sai đầu tiên đến Sài G̣n. Cha cùng với một nhóm lưu dân Công Giáo lập ra Họ Chợ Quán. Phần đất truyền giáo được chia cho cha từ Lái Thiêu đến Hà Tiên, ta có thể chia phần đất này thành bảy khu vực. Ở khu vực thứ năm có họ Cái Nhum.

Năm 1731 ở đây đă có giáo dân đến ở. Một kư sự của các thừa sai Phan Sinh Tây Ban Nha viết năm 1751, ước lượng ở Cái Nhum đă có 600 giáo dân. Ta cũng muốn biết số giáo dân khá đông này từ đâu đến. Họ đă được cha José Garcia qui tụ lại đây. Hẳn là họ từ miền Trung ra đi v́ đói nghèo, v́ bị bắt đạo, họ được cha José Garcia hướng dẫn tới vùng đất mới này lập nghiệp. Họ cũng có thể là các lương dân, cảm cái đức hiền lành nhân ái của vị thừa sai, nên xin theo đạo. Hẳn là các nhóm lưu dân khác cũng được cha José Garcia hướng dẫn, theo dơi và qui tụ lại thành họ đạo như họ đạo Cái Nhum.

3. Các cha sở Phan Sinh

Năm 1742 có cha Emmanuel Valdehermosa đến giúp cha José Garcia được sáu năm. Cha này coi họ Cái Nhum, nhưng v́ sức khoẻ mong manh, nên đă qua đời năm 1747.

Năm 1750 chúa Vơ Vương Nguyễn Phúc Khoát hạ chỉ cấm đạo ở Đàng Trong. Ở Cái Nhum cha sở là cha Francisco Hermosa bị bắt. Tất cả các thừa sai bị trục xuất sang Ma-cao. 200 nhà thờ, trong số có nhà thờ Cái Nhum bị triệt hạ.

Sau năm 1750, các thừa sai Phan Sinh đă len lơi trở lại miền truyền giáo qua ngă Hà Tiên. Cha Julian del Pilar đă đến được Cái Nhum. Năm 1754 cha José Garcia trở lại, nhưng chỉ hoạt động ở Hà Tiên, cha không vào sâu trong nội địa.

Năm 1765, hai cha Diego Jumilla và Francisco Hermosa trở lại âm thầm hoạt động ở miền Cái Nhum với con số 3000 giáo dân.

Thời phân tranh Trịnh Nguyễn – Tây Sơn, cha Diego Jumilla mất và an táng tại nhà thờ Chợ Quán. Cha Fernando Olmedilla bị quân Tây Sơn bắt ở Cái Nhum – họ đạo ngài đang làm cha sở – bị giải về Sài G̣n, định giải ra Qui Nhơn. Sau một tháng bị mang gông, cha bị giết chết trên bờ sông Sài G̣n đêm 22/7/1782, cùng với một thầy giảng của cha. Thi hài của cha được giáo dân đem về mai táng tại nhà thờ Chợ Quán.

Nói chung, từ sau năm 1750, trừ cha José Garcia chỉ hoạt động ở vùng Hà Tiên và qua đời, an táng trong nhà thờ rộng và đẹp cha xây ở đây; c̣n các thừa sai Tây Ban Nha khác, vào Đàng Trong, đều đă có hoạt động ở Cái Nhum, v́ Cái Nhum là giáo điểm quan trọng ở miền Tây Nam Bộ. Có thể kể một hai vị như Francisco de Saint Michel, Camilo Llorca, đă qua đời và an táng tại Cái Nhum.

Năm 1813, Ḍng Phan Sinh Tây Ban Nha ở Ma-ni-la đă rút hết các thừa sai về, không thể tiếp tục truyền giáo ở Đàng Trong được nữa. Cũng năm này, vị thừa sai Phan Sinh Tây Ban Nha cuối cùng là Juan Montaner rời khỏi Đàng Trong.

Các họ đạo của thừa sai Tây Ban Nha được Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin dành lại cho các thừa sai Phan Sinh thuộc Thánh Bộ. Trong số các vị này, xin kể các vị có liên hệ đặc biệt với họ Cái Nhum.

Sách Monographie de la Chrétienté de Cai-Nhum (Lịch Sử Họ Đạo Cái Nhum), tác giả Henri Hay, MEP, viết: “Năm 1825, hai linh mục Phan-xi-cô mất tại Cái Nhum”. Tiếc rằng tên hai vị linh mục không được ghi lại. Dù sao ta cũng được biết một vị là cha Clément Marie a Caprauna, bề trên các thừa sai Phan Sinh ở Cái Nhum. Mộ hai vị này cũng chẳng biết nơi đâu.

Một vị được nói đến nhiều là cha Francesco del Finochietto, người Ư, tên Việt là Cố Phan. Cha đă coi các họ Băi Xan, Cái Nhum, Ba Giồng, Thủ Ngữ; và đă truyền giáo ở Đàng Trong 24 năm. Ngài mất năm 1822. Theo lời các giáo dân lăo thành ở Thủ Ngữ kể, ngài mất do hít phải thuốc độc do chính ngài bào chế để giết cọp. Cọp ở miệt ấy rất nhiều. Cha đă giết được 20 con. Mộ cha ngày nay c̣n ở Thủ Ngữ.

Năm 1825, trong số con cái thánh Phan-xi-cô được gọi đến gieo hạt giống Tin Mừng ở Việt Nam, vị cuối cùng là cha Odorico da Collodi, người Ư, tên Việt là Cố Phương. Cha là nạn nhân của cuộc bắt đạo đời vua Minh Mạng, sau 11 năm hoạt động tông đồ giữa 6000 giáo dân ở miền Cái Nhum. Cha bị bắt hai lần: Lần thứ nhứt được tha, lần thứ hai bị bắt ở Cái Nhum; trước bị lên án tử h́nh, sau cải án đày lên Lao Bảo. Đây là một trại giam tù bị án lưu đày, toạ lạc nơi rừng thiêng nước độc, thuộc tỉnh Quảng Trị, giáp nước Lào. Cha bị giam ở đây hơn bốn tháng rưỡi, trải qua biết bao khổ cực đói khát. Sau đó, cha bị sốt rét trầm trọng, ngày 23/5/1834 cha đă thở hơi cuối cùng trong ṿng tay người bạn tù thân thương là cha Jaccard. Cha Jaccard sau bị giải về Quảng Trị, bị xử chém và đă được phong thánh.

Cha De la Motte, vị thừa sai Pháp, đồng thời với cha, cũng chết rũ tù như cha, đă được phong chân phước. Đọc các sách viết về cha Odorico da Collodi, ta thấy ngài có đủ các nhân đức, đủ điều kiện để được phong thánh, nhưng chưa ai đứng ra xin cho ngài.

Thời gian truyền giáo Phan Sinh này, các thừa sai đă tổ chức bốn Huynh Đệ Đoàn Ḍng Ba ở Đàng Trong; trong số đó, có một đoàn ở Cái Nhum.

Ông Trịnh Văn Trơn, trong tập sách nhỏ “Lịch Sử Họ Cái Nhum”, viết rằng ở Cái Nhum có ba kỷ vật rất quí, đă gần hai thế kỷ, được lưu lại: Đó là tượng Đức Mẹ bằng ngà, tượng Hạ Xác Chúa Giê-su và tượng thánh Phan-xi-cô Năm Dấu.

Tượng thánh Phan-xi-cô có thể nói được rất cổ xưa, bằng gỗ, không rơ được khắc tại chỗ hay được các thừa sai đưa từ Tây Phương sang. Những ǵ thánh nhân cầm trên hai tay đă bị thời gian làm rơi đâu mất. Theo lời ông già bà cả kể lại, xưa kia tay trái ngài cầm cây thánh giá ngang tầm ngực, tay mặt buông xuôi cầm cái roi đánh tội. Tượng đă làm nhiều phép lạ.

Sau 103 năm truyền giáo, với con số 12 thừa sai đă từng hoạt động ở Cái Nhum, lưu niệm Phan Sinh chỉ c̣n một tượng thánh Phan-xi-cô bằng gỗ; nhưng h́nh ảnh người thừa sai Phan Sinh vẫn phảng phất măi trong tưởng nhớ của người giáo dân Cái Nhum.

 

Tiếp nối cha ông

Bậc tiền bối ra công gieo văi,
nay cháu con gặt hái lúa vàng.
Cha ông gặp lắm gian nan,
hôm nay con cháu hỷ hoan hưởng dùng.

Vậy con cháu nhớ đừng phung phí,
cái gia tài cao quư tiền nhân.
Cùng nhau chung sức góp phần,
giúp cho gia bảo trở thành phong nhiêu.

Mong con cháu làm điều tốt đẹp,
nguyện suốt đời thắng dẹp gian tà.
Quyết tâm sống thật sâu xa,
tấm ḷng trung hiếu với Cha trên trời.

Nay gia bảo sinh lời gấp bội,
nhờ cháu con tiếp nối cha ông.
Mọi người tích cực góp công,
chăm lo Ruộng Lúa trổ bông chín vàng.

“Tưởng nhớ các thừa sai Phan Sinh đă đến truyền giáo và thiết lập họ đạo Cái Nhum cách đây gần 300 năm”.

Hai Tê Miệt Vườn

(Ḍng Phan Sinh)